Təbiət — 6-cı sinif
6-cı sinif təbiəti: qüvvə və hərəkət (ağırlıq, sürtünmə, Arximed qüvvəsi), insan orqanizmi və sağlamlıq (ürək, qan dövranı, tənəffüs), göbələklər və bakteriyalar, patogenlər və xəstəliklər, maddənin xassələri və sıxlığı, saf maddələr və qarışıqlar, dəyişən Yer kürəsi, elektrik dövrəsi, səsin yaranması, istilik enerjisinin ötürülməsi, canlıların mühitə uyğunlaşması, qida əlaqələri, fosil yanacaqlar və qlobal istiləşmə, Yer planeti Günəş sistemində — 14 bölmə, 51 mövzu.
Qüvvənin təsiri nədən asılıdır
Qüvvənin cismə necə təsir etdiyini — tətbiq nöqtəsindən, istiqamətindən və ədədi qiymətindən asılı olaraq — və bu təsirin oxlarla necə göstərildiyini öyrənmək.
Ağırlıq qüvvəsi
Cisimlərin Yerə düşməsinin səbəbini, ağırlıq qüvvəsinin F=mg düsturu ilə hesablanmasını və göy cismindən göy cisminə g sabitinin necə dəyişdiyini öyrənmək.
Sürtünmə qüvvəsi
Sürtünmə qüvvəsinin toxunan səthlərin hamar olmamasından necə yarandığını, onu azaltmaq və artırmaq üsullarını, həmçinin hava və suda yaranan müqavimət qüvvəsini öyrənmək.
Arximed qüvvəsi
Mayeyə batırılmış cismə maye tərəfindən göstərilən itələmə qüvvəsini — Arximed qüvvəsini — və onun cismin batan hissəsinin həcmindən necə asılı olduğunu öyrənmək.
Ürək necə işləyir
Nəbzin nə olduğunu, ürəyin dörd şöbədən ibarət quruluşunu və qapaqların qanı ürəkdə bir istiqamətdə necə hərəkət etdirdiyini öyrənmək.
Bədəndə qan necə hərəkət edir
Qanın bədəndə arteriya, vena və kapilyarlarla necə hərəkət etdiyini və qanın plazma, qırmızı-ağ qan hüceyrələri, qan lövhəciklərindən ibarət tərkibini öyrənmək.
Xəstəlik nədir
Xəstəliyin nə olduğunu, simptom və əlamət arasındakı fərqi, patogen və sahib anlayışlarını, həmçinin yoluxucu ilə yoluxucu olmayan xəstəliklər arasındakı fərqi öyrənmək.
Yoluxucu xəstəliklərin qarşısını necə almaq olar
İnfeksion xəstəliklərin hava-damcı, fiziki təmas, qida-su və daşıyıcı heyvanlar yolu ilə necə yayıldığını, bədənin təbii müdafiə mexanizmlərini və peyvəndləmə ilə antibiotiklərin rolunu öyrənmək.
Maddənin fiziki xassələri
Maddələrin rəng, iy, dad, hal, sıxlıq, ərimə və qaynama temperaturu kimi fiziki xassələrini, bu xassələrin duyğu orqanları ilə, yoxsa ölçmə ilə müəyyən edildiyini və maddənin ərimə/qaynama temperaturuna görə hər hansı temperaturda hansı halda olacağını öyrənmək.
Maddənin sıxlığı
Sıxlığın maddənin vahid həcmindəki kütləsi olduğunu, ρ=m/V düsturu ilə necə hesablandığını və maddələrin sıxlığının onları təşkil edən zərrəciklər arasındakı məsafədən necə asılı olduğunu öyrənmək.
Maddəni təşkil edən zərrəciklər
Maddələrin atom adlanan çox kiçik zərrəciklərdən təşkil olunduğunu, iki və daha çox atomun birləşərək molekul əmələ gətirdiyini və hidrogenlə oksigen molekulları arasındakı fərqin bu qazların xassələrinə necə təsir etdiyini öyrənmək.
Su molekulu
Su molekulunun bir oksigen və iki hidrogen atomundan təşkil olunduğunu, iki hidrogen molekulu ilə bir oksigen molekulundan iki su molekulunun necə əmələ gəldiyini və buzun sıxlığının sudan az olmasının səbəbini öyrənmək.
Qarışıqlar
Qarışığın iki və daha çox saf maddədən əmələ gəldiyini, təbiətdə maddələrin əksəriyyətinin qarışıq halda olduğunu və xromatoqrafiya üsulu ilə qarışığın tərkibindəki maddələrin necə müəyyən edildiyini öyrənmək.
Maddələrin həllolması
Maddənin suda həll olması, məhlulun, doymuş və doymamış məhlulun nə olduğunu, temperaturun bərk maddələrin və qazların həllolmasına necə fərqli təsir etdiyini öyrənmək.
Eynicinsli və müxtəlifcinsli qarışıqlar
Homogen (eynicinsli) və heterogen (müxtəlifcinsli) qarışıqların nə ilə fərqləndiyini, qarışıq ilə kimyəvi birləşmə arasındakı fərqi öyrənmək.
Saf maddələr
Elementlərin eyni növ atomlardan, kimyəvi birləşmələrin isə müxtəlif növ atomlardan təşkil olunduğunu və hər ikisinin saf maddə olduğunu öyrənmək.
Yer qabığındakı süxurlar
Yer qabığının süxurlardan təşkil olunduğunu, süxurların maqmatik, çökmə və metamorfik növlərini və təbiətdə süxur dövranının necə baş verdiyini öyrənmək.
Hava şəraiti və süxurların aşınması
Hava şəraitinin (temperatur, rütubət, yağıntı) nə olduğunu və aşınmanın fiziki, kimyəvi və bioloji növlərinin süxurlara necə təsir etdiyini öyrənmək.
Elektrik cərəyanı
Elektrik cərəyanının necə yarandığını, elektrik dövrəsinin hansı elementlərdən ibarət olduğunu və cərəyanla gərginliyin hansı cihazlarla ölçüldüyünü öyrənmək.
Ardıcıl və paralel birləşmələr
Lampaların ardıcıl və paralel birləşdirildiyi dövrələrin xüsusiyyətlərini və aralarındakı fərqləri öyrənmək.
Səs necə yaranır
Rəqsi hərəkətin nə olduğunu və rəqsi hərəkət edən cisimlərin ətraf mühitdəki zərrəcikləri necə hərəkətə gətirərək səs yaratdığını öyrənmək.
Səslər bir-birindən necə fərqlənir
Səslərin gurluğunun və tonunun nədən asılı olduğunu, tezliyin nə olduğunu və insan qulağının eşitmə aralığını öyrənmək.
Cisimlərin istidən genişlənməsi
Cisimlərin qızdırıldıqda niyə genişləndiyini, soyuduqda niyə sıxıldığını zərrəciklərin kinetik enerjisi vasitəsilə izah etmək və bu hadisənin gündəlik həyatdakı nəticələrini (relslər, qapaqlar, ikimetallı çubuqlar) tanımaq.
İstilik tarazlığı və istilikkeçirmə
İsti və soyuq cisimlər təmasda olduqda temperaturların necə bərabərləşdiyini (istilik tarazlığı) və istiliyin cisim daxilində və ya cisimlər arasında necə ötürüldüyünü (istilikkeçirmə), yaxşı və pis istilikkeçirən maddələri tanımaq.
İstilik enerjisinin konveksiya ilə ötürülməsi
İstiliyin maye və qaz axınları vasitəsilə necə ötürüldüyünü (konveksiya) — ocaqda qızan su, otaqların qızdırılması və Qolfstrim cərəyanı nümunələrində — öyrənmək və konveksiyanın istilikkeçirmədən fərqini anlamaq.
Uyğunlaşma nədir
Yaşayış məskəni, abiotik və biotik amillər anlayışlarını, canlıların sağ qalmaq üçün ehtiyaclarını və uyğunlaşmaların quruluş və davranış növlərini tanımaq.
Heyvanlar mühitə necə uyğunlaşır
Heyvanların quruda, suda və havada hərəkət etmək, həmçinin suda tənəffüs etmək üçün necə uyğunlaşdığını — ayaqlar, üzgəclər, qanadlar, nəm dəri və qəlsəmələr vasitəsilə — öyrənmək.
Heyvanlar sağ qalmaq üçün necə uyğunlaşır
Heyvanların qida əldə etmək, yırtıcılardan qorunmaq (sərt örtük, tikan, maskalanma, mimikriya) və çoxalmaq üçün necə uyğunlaşdığını konkret nümunələr üzərində öyrənmək.
Bitkilər ətraf mühitə necə uyğunlaşır
Bitkilərin günəş işığını qəbul etmək üçün gövdə və yarpaq uyğunlaşmalarını (dikduran, sarmaşan, dırmaşan, sürünən gövdələr, su bitkiləri), həmçinin tozlanma və meyvə-toxumların heyvan, külək, su və səpələnmə yolu ilə yayılması üçün uyğunlaşmalarını konkret nümunələr üzərində öyrənmək.
Canlılar ekstremal temperaturlarda necə yaşayır
Heyvan və bitkilərin çox soyuq mühitdə (piy təbəqəsi, qış yuxusu, miqrasiya, şaxtayadavamlı bitkilər) və çox isti, quraq mühitdə (gecə fəallığı, su qənaəti, kaktus, quraqlıq bitkiləri) yaşamaq üçün necə uyğunlaşdığını konkret nümunələr üzərində öyrənmək.
Canlılar mühitə uyğunlaşa bilmədikdə nə baş verir
Yaşayış mühitinin təbii hadisələr və insan fəaliyyəti nəticəsində dəyişməsini, canlıların köç etməsi və ya nəslinin kəsilməsini, nəsli kəsilmiş və nəsli kəsilməkdə olan canlı nümunələrini, həmçinin BTMİ, "Qırmızı kitab" və Milli parklar vasitəsilə mühafizəni öyrənmək.
Canlılar bir-birindən necə asılıdır
Qida zəncirlərini və qida şəbəkələrini, produsent/ilkin konsument/ikinci konsument/redusent səviyyələrini, yırtıcı-şikar əlaqəsini və canlıların bir-birindən qarşılıqlı asılılığını öyrənmək.
Fosillər və fosil yanacaqlar
Fosillərin necə əmələ gəldiyini, neft, təbii qaz və daş kömürün niyə fosil yanacaq adlandığını və bu yanacaqların nə üçün bərpa olunmayan enerji mənbəyi sayıldığını öyrənmək.
Yanma prosesi
Yanmanın nə olduğunu, yanğın üçbucağının üç ünsürünü (oksigen, istilik, yanacaq) və bu ünsürlərdən birinin aradan qaldırılması ilə yanğının necə söndürüldüyünü öyrənmək.
Təbiətdə karbon dövranı
Havanın tərkibini, karbonun atmosfer, canlı orqanizmlər və torpaq arasında necə dövr etdiyini və bu dövranı yaradan əsas prosesləri öyrənmək.
Günəş sisteminin quruluşu
Günəş sisteminin quruluşunu, planetlərin təsnifatını (Yer tipli planetlər və qaz nəhəngləri), təbii və süni peykləri, asteroid və kometləri, həmçinin Günəş tutulmasının necə baş verdiyini öyrənmək.
Ay və Yerin hərəkəti
Ayın Yerin təbii peyki olaraq hərəkətini, fazalarını, Ay tutulmasını, qabarma-çəkilməni, həmçinin il və sutkanın necə müəyyən olunduğunu öyrənmək.