Qarışıqlar
Qarışığın iki və daha çox saf maddədən əmələ gəldiyini, təbiətdə maddələrin əksəriyyətinin qarışıq halda olduğunu və xromatoqrafiya üsulu ilə qarışığın tərkibindəki maddələrin necə müəyyən edildiyini öyrənmək.
Təbiətdə maddələrin əksəriyyəti qarışıq halda rast gəlinir — hava, təbii sular, müxtəlif minerallar, neft və təbii qaz buna misaldır. Qarışıq iki və daha çox saf maddənin bir-biri ilə qarışması nəticəsində əmələ gəlir. Oksigen və su hər ikisi saf maddədir, çünki onlar eyni növ molekullardan təşkil olunub; ancaq oksigen suda həll olduqda müxtəlif növ molekullardan ibarət qarışıq əmələ gəlir. Qarışığın tərkibində olan müxtəlif maddələrin mövcudluğunu müəyyən etmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur, bunlardan biri xromatoqrafiyadır. Xromatoqrafiya bir maddənin başqa maddə tərəfindən udulma qabiliyyətinin müxtəlifliyinə əsaslanır. Kağız xromatoqrafiyası bu üsula sadə bir misaldır: əvvəlcədən kəsilmiş süzgəc kağızının aşağı hissəsinə sadə karandaşla xətt çəkilir, bu xəttin üzərinə qarışıqdan bir damcı əlavə edilir, sonra kağızın aşağı hissəsi suya salınır. Bu zaman qarışığı təşkil edən maddələr su vasitəsilə müxtəlif sürətlə ayrılır və süzgəc kağızında ayrı-ayrı rənglər kimi görünür — hansı maddə daha sürətlə udulursa, o, kağızda daha yuxarıda ayrılır. Zəhərli qazlarla çirklənmiş havada tənəffüs etmək üçün istifadə edilən qaz maskalarında olan kömür də bənzər bir prinsiplə işləyir: o, havanın tərkibindəki zəhərli qazları udaraq havadan ayırır, nəticədə tənəffüs yoluna ötürülən havada zəhərli qazlar olmur.
Əsas terminlər
| Nümunə | Növü |
|---|---|
| Hava | Qarışıq |
| Neft | Qarışıq |
| Oksigen | Saf maddə |
| Su | Saf maddə |
Mətndə göstərilən qarışıq və saf maddə nümunələri.
- 1Hazırlıq: Süzgəc kağızının aşağı hissəsindən bir qədər yuxarı karandaşla üfüqi xətt çəkilir və xəttin üzərinə flomasterlə qalın nöqtə qoyulur.
- 2Suya salma: Kağız karandaş vasitəsilə, ucu suya azca toxunacaq şəkildə stəkana sallanır.
- 3Ayrılma: Su kağızda yuxarı doğru hərəkət etdikcə, mürəkkəbin tərkibindəki maddələr müxtəlif sürətlə udulur və ayrı-ayrı rənglər kimi görünür.
- 4Nəticə: Əgər süzgəc kağızında bir neçə fərqli rəng əmələ gəlirsə, bu, mürəkkəbin qarışıq olduğunu göstərir.
Xromatoqrafiyada bir maddə süzgəc kağızında nə qədər yuxarıda ayrılırsa, o, bir o qədər sürətlə udulub deməkdir.
Süzgəc kağızında yalnız bir rəng müşahidə olunmasını təcrübənin uğursuz olması ilə qarışdırmaq səhvdir — bu, sadəcə tədqiq olunan maddənin saf olduğunu göstərir.
Fəaliyyət-1 təcrübəsində süzgəc kağızının ucu suya tam batırılmamalı, yalnız azca toxunmalıdır — əks halda su xətti birbaşa yuya bilər.
Qaydalar
- 1Qarışıq iki və daha çox saf maddənin bir-biri ilə qarışması nəticəsində əmələ gəlir.
- 2Təbiətdə rast gəlinən maddələrin əksəriyyəti qarışıq haldadır — hava, təbii sular, minerallar, neft və təbii qaz buna misaldır.
- 3Oksigen və su saf maddələrdir, çünki eyni növ molekullardan təşkil olunublar; oksigen suda həll olduqda isə müxtəlif növ molekullardan ibarət qarışıq əmələ gəlir.
- 4Xromatoqrafiya bir maddənin başqa maddə tərəfindən udulma qabiliyyətinin müxtəlifliyinə əsaslanan üsuldur.
- 5Kağız xromatoqrafiyasında qarışığı təşkil edən maddələr su vasitəsilə müxtəlif sürətlə ayrılır; daha sürətlə udulan maddə süzgəc kağızında daha yuxarıda ayrılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir