teb6-6.4· Bölmə 6. Saf maddələr və qarışıqlar· ~13 dəq

Saf maddələr

Elementlərin eyni növ atomlardan, kimyəvi birləşmələrin isə müxtəlif növ atomlardan təşkil olunduğunu və hər ikisinin saf maddə olduğunu öyrənmək.

Eyni atomlardan təşkil olunan maddəyə element deyilir.

📌Nümunə

Məsələn, helium elementi helium atomlarından təşkil olunub; helium atomları öz aralarında birləşib molekul əmələ gətirmir, buna görə helium sərbəst halda təkatomlu maddədir. Hidrogen və oksigen elementləri də uyğun olaraq hidrogen və oksigen atomlarından təşkil olunur, lakin bu atomlar cütləşərək molekul əmələ gətirir — iki hidrogen atomu birləşərək hidrogen molekulunu, iki oksigen atomu birləşərək oksigen molekulunu əmələ gətirir. Beləliklə, sərbəst halda hidrogen və oksigen ikiatomlu molekul şəklindədir. Üç oksigen atomu birləşdikdə isə ozon molekulu əmələ gəlir; ozon atmosferin yuxarı qatlarında olur və Günəşdən gələn zərərli şüaların Yer səthinə çatmasının qarşısını alır, həmçinin suyun tərkibindəki zərərli mikroorqanizmləri öldürmək üçün istifadə olunur. Bəzi maddələr isə müxtəlif atomlardan ibarət molekullardan təşkil olunur — məsələn, su molekulu hidrogen və oksigen atomlarının birləşməsindən əmələ gəlir, bunda həmişə 2 hidrogen və 1 oksigen atomu olur. Müxtəlif atomlardan təşkil olunan belə maddələr kimyəvi birləşmələr adlanır; eyni kimyəvi birləşmədə atomların say nisbəti həmişə sabit olur. Elementlər (eyni növ atomlardan və ya eyni növ molekullardan təşkil olunub, məsələn helium, hidrogen, oksigen) və kimyəvi birləşmələr (məsələn su) hər biri ayrı-ayrılıqda saf maddədir. Saf maddələrə şəkər, xörək duzu, qum, təbaşir, azot, karbon qazı, yod, alüminium, dəmir, qızıl, mis, qlükoza, çay sodası və etil spirti kimi maddələri də misal göstərmək olar.

Əsas terminlər

element — Eyni növ atomlardan (helium kimi) və ya eyni növ molekullardan (hidrogen, oksigen kimi) təşkil olunan saf maddə.
kimyəvi birləşmə — Müxtəlif növ atomlardan təşkil olunan, atomların say nisbəti sabit olan saf maddə; məsələn, su.
su molekulu — 2 hidrogen atomu və 1 oksigen atomunun birləşməsindən əmələ gələn kimyəvi birləşmənin molekulu.
ozon — 3 oksigen atomunun birləşməsindən əmələ gələn, atmosferin yuxarı qatlarında olan və zərərli şüalardan qoruyan molekul.
Element və kimyəvi birləşmə müqayisəsi
XüsusiyyətElementKimyəvi birləşmə
Atom növüEyni növ atomlardan təşkil olunurMüxtəlif növ atomlardan təşkil olunur
NümunəHelium, hidrogen, oksigenSu

Mətndəki ümumiləşdirmə cədvəlinə əsasən.

✎Nümunə: su molekulunun tərkibi
  1. 1Atomlar: Su molekulu hidrogen və oksigen atomlarının birləşməsindən əmələ gəlir.
  2. 2Say nisbəti: Hər su molekulunda həmişə 2 hidrogen atomu və 1 oksigen atomu olur.
  3. 3Nəticə: Atomların say nisbəti sabit olduğu üçün su bir kimyəvi birləşmədir və saf maddədir.
💡Qeyd

Bir maddənin element, yoxsa kimyəvi birləşmə olduğunu bilmək üçün onu təşkil edən atomların eyni növdən, yoxsa müxtəlif növdən olduğuna baxmaq lazımdır.

🚫Tez-tez səhv

Hər ikiatomlu maddəni kimyəvi birləşmə hesab etmək səhvdir — hidrogen molekulu da, oksigen molekulu da iki atomdan ibarətdir, lakin hər ikisi eyni növ atomdan təşkil olunduğu üçün elementdir.

⚠️Diqqət

Element və kimyəvi birləşmənin hər ikisinin saf maddə olduğunu unutmaq olmaz — «saf maddə» təkcə elementləri deyil, kimyəvi birləşmələri də əhatə edir.

Qaydalar

  1. 1Eyni növ atomlardan təşkil olunan maddəyə element deyilir; helium buna misaldır.
  2. 2Helium sərbəst halda təkatomlu maddədir, çünki helium atomları öz aralarında birləşib molekul əmələ gətirmir.
  3. 3İki hidrogen atomu hidrogen molekulunu, iki oksigen atomu isə oksigen molekulunu əmələ gətirir — hər ikisi sərbəst halda ikiatomlu molekul şəklindədir.
  4. 4Müxtəlif növ atomlardan təşkil olunan maddəyə kimyəvi birləşmə deyilir; su (2 hidrogen + 1 oksigen atomu) buna misaldır.
  5. 5Elementlər və kimyəvi birləşmələrin hər biri ayrı-ayrılıqda saf maddədir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir