Maddələrin həllolması
Maddənin suda həll olması, məhlulun, doymuş və doymamış məhlulun nə olduğunu, temperaturun bərk maddələrin və qazların həllolmasına necə fərqli təsir etdiyini öyrənmək.
Bəzi bərk maddələr suda yaxşı həll olur — xörək duzu, şəkər, kalium-nitrat duzu, soda və qlükoza buna misaldır. Bəzi maddələr isə suda həll olmur; qum, gil, təbaşir tozu, dəmir tozu və mis belə maddələrdəndir. Suda həll olan bərk maddə suya əlavə edildikdə onun hissəcikləri tədricən həlledicinin hissəcikləri arasında paylanır — buna diffuziya hadisəsi kimi də baxmaq olar. Su və şəkər kimi maddələrin əmələ gətirdiyi qarışığa məhlul deyilir; bu qarışıqda su həlledici, şəkər isə həll olan maddədir. Müəyyən temperaturda suda həll olan maddəni suya əlavə edib qarışdırdıqda o, həll olmağa başlayır — belə məhlula doymamış məhlul deyilir. Elə bir an gəlib çatır ki, əlavə edilən maddə artıq həmin temperaturda həll olmur; bu zaman alınan məhlula doymuş məhlul deyilir. Həlledicinin temperaturunu artırdıqda onda həll olan bərk maddənin miqdarı artır və maddələr suda daha sürətlə həll olur, ancaq bu artım bütün maddələr üçün eyni deyil — xörək duzunun suda həllolmasına temperatur az, kalium-nitrat duzunun həllolmasına isə daha çox təsir edir. Qazların həllolması isə bərk maddələrdən fərqli davranır: temperatur azaldıqca qazların suda həllolması artır. Buna görə soyuducuda saxlanılan qazlı suyun qapağını açdıqda qazın sürətlə ayrılıb suyun daşması bir o qədər müşahidə olunmur, otaq temperaturunda saxlanılan qazlı suda isə bu hal daha çox baş verir.
Əsas terminlər
| Suda yaxşı həll olan maddələr | Suda həll olmayan maddələr |
|---|---|
| Xörək duzu | Qum |
| Şəkər | Gil |
| Kalium-nitrat duzu | Təbaşir tozu |
| Soda | Dəmir tozu |
| Qlükoza | Mis |
Mətndə misal göstərilən suda həll olan və olmayan maddələr.
- 1Azər: Azər yarım stəkan otaq temperaturlu suya 2 çay qaşığı A maddəsi əlavə edib qarışdırdı, maddə tam həll oldu; üçüncü çay qaşığını əlavə etdikdə isə bir hissəsi suyun dibinə çökdü.
- 2Nigar: Nigar yarım stəkan otaq temperaturlu suya 3 çay qaşığı B maddəsi əlavə edib qarışdırdı və maddə tam həll oldu.
- 3Nəticə: Nigarın B maddəsi Azərin A maddəsindən suda daha yaxşı həll olur, çünki B maddəsi 3 çay qaşığı ilə hələ doymuş məhlul əmələ gətirməyib.
Bir maddənin doymuş məhlul əmələ gətirməsi o demək deyil ki, həmin maddə ümumiyyətlə suda pis həll olur — sadəcə, müəyyən temperaturda əlavə edilən miqdar artıq limitə çatıb.
Bütün maddələrin temperatur artdıqca eyni dərəcədə çox həll olacağını düşünmək səhvdir — xörək duzunun həllolmasına temperaturun təsiri kalium-nitrata nisbətən azdır.
Qazlı suyun qapağını açarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır — xüsusilə otaq temperaturunda saxlanılmış butulkalarda qaz daha sürətlə ayrılıb suyun daşmasına səbəb ola bilər.
Qaydalar
- 1Bəzi bərk maddələr (xörək duzu, şəkər, kalium-nitrat duzu, soda, qlükoza) suda yaxşı həll olur, bəziləri (qum, gil, təbaşir tozu, dəmir tozu, mis) isə həll olmur.
- 2Su və içində həll olan maddədən əmələ gələn qarışığa məhlul deyilir; su həlledici, həll olan maddə isə həll olunandır.
- 3Doymamış məhlulda əlavə edilən maddə hələ də həll olmağa davam edir; doymuş məhlulda isə əlavə edilən maddə artıq həmin temperaturda həll olmur.
- 4Həlledicinin temperaturu artdıqca onda həll olan bərk maddənin miqdarı və həllolma sürəti artır, lakin bu artım hər maddə üçün eyni dərəcədə deyil.
- 5Qazların suda həllolması bərk maddələrdən fərqli olaraq temperatur azaldıqca artır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir