Yanma prosesi
Yanmanın nə olduğunu, yanğın üçbucağının üç ünsürünü (oksigen, istilik, yanacaq) və bu ünsürlərdən birinin aradan qaldırılması ilə yanğının necə söndürüldüyünü öyrənmək.
Yanma istiliyin təsiri ilə maddələrin kimyəvi çevrilməsidir. Yanma prosesinin baş verməsi üçün oksigen qazı, istilik və yanacaq birlikdə mövcud olmalıdır; bu üç amil birlikdə yanğın üçbucağı adlanır.
Məsələn, oksigen olan mühitdə təbii qaza yanan kibrit çöpü yaxınlaşdırdıqda təbii qaz yanmağa başlayır: təbii qazın tərkibindəki metan qazı kimyəvi çevrilməyə məruz qalır, nəticədə karbon qazı və su buxarı əmələ gəlir, eləcə də enerji ayrılır. Yanma prosesi nəticəsində ayrılan istiliyin bir hissəsi yanğının davam etməsinə səbəb olur, qalan hissəsi isə ətraf mühitə ötürülür — buna görə şamın yanmağa başlaması üçün lazım olan istilik enerjisini yanan kibrit çöpü təmin edir, şam yandıqdan sonra isə ayrılan istiliyin bir hissəsi prosesin özünü davam etdirir. Yanma prosesinin baş verməsi üçün lazım olan oksigen qazı, istilik və yanacaqdan hər hansı biri kənarlaşdırılsa, yanğın sönər: mətbəxdə yanan qazı bağladıqda yanacağın olmaması səbəbindən alov sönür, yanğının üzərinə su tökdükdə isti hissələrin soyuması səbəbindən yanğın sönür, ocağın üzərinə yanğın örtüyü çəkdikdə isə oksigenin prosesdə iştirakının qarşısı alınaraq yanğın sönür. Yanğın örtükləri odadavamlı materialdan hazırlanır və əsasən məişətdə baş verən yanğınları söndürmək üçün istifadə olunur; bəzi teatrlarda səhnə ilə zal arasındakı pərdələr də "zeteks" adlanan odadavamlı materialdan hazırlanır və yanğın baş verərsə enərək yanğının salona keçməsinə mane olur. Yanğını söndürmək üçün daha çox yanğınsöndürmə balonlarından istifadə edilir; bəzi balonlara karbon qazı doldurulur, çünki havadan ağır olan karbon qazı "örtük" kimi yanğının üzərini örtərək onun oksigenlə təmasının qarşısını alır. Şamın üzərinə stəkan qoyulduqda artıq oksigen təmin olunmadığı üçün yanma prosesi dayanır və şam sönür; fəaliyyət zamanı şamı söndürmək üçün çay sodasının mətbəx sirkəsi ilə qarışdırılmasından alınan karbon qazından istifadə edildi. Hazırda yanğına yaxınlaşmadan onu söndürmək üçün karbon qazı doldurulmuş balaca yanğınsöndürmə toplarından da istifadə olunur.
Əsas terminlər
| Aradan qaldırılan ünsür | Üsul | Nəticə |
|---|---|---|
| Yanacaq | Mətbəxdə qazı bağlamaq | Alov sönür, çünki prosesin davam etməsi üçün yanacaq qalmır |
| İstilik | Yanğının üzərinə su tökmək | İsti hissələr soyuyur və yanğın sönür |
| Oksigen | Yanğın örtüyü çəkmək və ya karbon qazı püskürtmək | Oksigenin yanğınla təması kəsilir və yanğın sönür |
Mətndə təsvir olunan üç söndürmə üsulu yanğın üçbucağının fərqli ünsürünü aradan qaldırır.
- 1Addım 1 — Ünsürləri xatırla: Yanğın üçbucağının üç ünsürünü xatırla: oksigen, istilik, yanacaq.
- 2Addım 2 — Üsulu təhlil et: Söndürmə üsulunun hansı ünsürü aradan qaldırdığını müəyyən et: məsələn, ocağın üzərinə yanğın örtüyü çəkmək oksigenin prosesdə iştirakının qarşısını alır.
- 3Addım 3 — Nəticəni yaz: Deməli, yanğın örtüyü oksigen ünsürünü aradan qaldıraraq yanğını söndürür.
Yanma üçün HƏR ÜÇ amil — oksigen, istilik və yanacaq — eyni vaxtda mövcud olmalıdır; onlardan biri olmasa, yanma baş vermir.
Bütün söndürmə üsullarının eyni prinsiplə işlədiyini düşünmək səhvdir — su istiliyi, qazı bağlamaq yanacağı, yanğın örtüyü isə oksigeni aradan qaldırır.
Karbon qazının yanğını söndürməsinin səbəbini havanı "sərinlətməsi" ilə qarışdırma — səbəb onun HAVADAN AĞIR olub yanğının üzərini örtərək oksigeni kəsməsidir.
Qaydalar
- 1Yanma istiliyin təsiri ilə maddələrin kimyəvi çevrilməsidir; baş verməsi üçün oksigen qazı, istilik və yanacaq birlikdə mövcud olmalıdır — bu üç amil yanğın üçbucağı adlanır.
- 2Təbii qaz yandıqda tərkibindəki metan qazı kimyəvi çevrilməyə məruz qalır, nəticədə karbon qazı və su buxarı əmələ gəlir, həm də enerji ayrılır.
- 3Yanma zamanı ayrılan istiliyin bir hissəsi yanğının davam etməsinə səbəb olur, qalan hissəsi isə ətraf mühitə ötürülür.
- 4Yanğın üçbucağının (oksigen, istilik, yanacaq) hər hansı ünsürü aradan qaldırılsa, yanğın sönər: qazı bağlamaq yanacağı, su tökmək istiliyi, yanğın örtüyü və ya karbon qazı isə oksigeni aradan qaldırır.
- 5Karbon qazı havadan ağır olduğu üçün yanğının üzərini örtük kimi örtür və oksigenlə təmasının qarşısını alır; buna görə yanğınsöndürmə balonlarına və toplarına karbon qazı doldurulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir