Fosillər və fosil yanacaqlar

Təbii qaz, neft və daş kömür insanların həyatında mühüm rol oynayır və əsasən yanacaq kimi istifadə olunur: neftdən avtomobil və təyyarələrdə istifadə olunan benzin, həmçinin elektrik stansiyalarında istifadə olunan mazut alınır, təbii qaz və daş kömürdən isə həm isinmək, həm də elektrik stansiyaları, qazanxana və zavodlarda istilik əldə etmək üçün istifadə olunur. Bu üç maddə fosillərdən yarandığına görə fosil yanacaqlar adlanır. Fosillər milyonlarla il əvvəl yaşamış bitki və heyvanların qalıqlarıdır. Canlı öldükdə onun yumşaq toxumaları ətraf mühitin və bakteriyaların təsiri ilə qısa müddətdə çürüyür, dişlər, sümüklər və qabıq kimi bərk toxumalar isə uzun müddət dəyişmədən qalır və kifayət qədər vaxt keçdikdən sonra müxtəlif çevrilmələrə məruz qalaraq fosili əmələ gətirir — məsələn, balıq öldükdə qumlu-lilli səthə düşür, bakteriyalar onun yumşaq hissələrini çürüdür, skeleti isə uzun müddət müxtəlif təsirlərə məruz qalaraq fosilə çevrilir. Məhv olmuş bitki və heyvanların qalıqları okeanın dibində toplanır, vaxt keçdikcə qum və lil qatları ilə örtülür və milyonlarla il ərzində neft və təbii qaza çevrilir; insanlar bu neft və qazı dəniz və okeanlardan çıxararaq istifadə edirlər. Daş kömür isə bitki qalıqlarının istilik və üst qatların ağırlığının təsiri ilə bataqlıq ərazilərdə fosilləşməsi nəticəsində yaranıb. Yanacaqlar kimyəvi enerji mənbələridir, yanarkən kimyəvi enerjiləri istilik və işıq enerjisinə çevrilir. XX əsrin əvvəllərində yanacaq kimi əsasən odun və daş kömürdən istifadə edilirdi, hazırda isə daha çox neft və təbii qazdan istifadə olunur, fosil yanacaqların yaranması prosesi isə indi də davam edir. 10 000 il əvvəl yaşamış tüklü mamontlar mövcud olmuş ən böyük məməli heyvan sayılır; bu heyvanın həm bərk, həm də yumşaq toxumaları Sibir buzlaqlarının daxilində fosilləşərək günümüzə qədər gəlib çatmışdır və Sibirdə, Alyaskanın müxtəlif yerlərində bir neçə tüklü mamont fosili tapılmışdır. Müəyyən zamanda insanlar tərəfindən istifadə olunan fosil yanacağın miqdarı bu müddətdə təbiətdə yaranan fosil yanacağın miqdarından dəfələrlə çoxdur, buna görə də fosil yanacaqların gələcəkdə tükənmə ehtimalı var və bu yanacaqlar bərpa olunmayan enerji mənbələri adlanır.