Ekoloji piramidalar nədir
Enerjinin produsentlərdən konsumentlərə necə ötürüldüyünü, hər səviyyədə baş verən enerji itkisini, "onda bir" qaydasını və ekoloji piramida anlayışını öyrənmək.
Qida zəncirləri və qida şəbəkələri hansı canlının digər canlı ilə qidalanması ilə yanaşı, enerjinin ötürülməsinin produsentlərdən konsumentlər istiqamətində olduğunu da göstərir. Günəş enerjisindən istifadə edərək bitkilər fotosintez prosesi ilə öz qidalarını hazırlayır. Bitkilərin hazırladıqları qidadakı enerjinin çox hissəsini çiçək və toxum əmələ gətirmək və böyüməsini təmin etmək kimi proseslərə sərf olunur. Orta hesabla bitkinin qida enerjisinin yalnız onda biri (1/10 və ya 10%) bitkinin köklərində, yarpaqlarında və digər hissələrində qidanın tərkibində saxlanılır. Deməli, bitki, məsələn, maral tərəfindən yeyildikdə onun enerjisinin yalnız onda biri konsumentə çatır.
Oxşar olaraq maralın qidadan aldığı enerjinin çox hissəsi tənəffüs və hərəkət etmək kimi həyat fəaliyyətlərinin yerinə yetirilməsinə sərf olunur. Qalan enerjinin bir qismi bədən temperaturunun sabit saxlanması üçün istifadə olunur, digər qismi isə istilik şəklində ətrafa yayılır. Beləliklə, qidalanma vaxtı enerji bir canlıdan onunla qidalanan digər canlıya keçdiyi zaman hər səviyyədə enerji itkisi baş verir.
Qida zəncirinin müxtəlif səviyyələrindəki ayrı-ayrı canlıların bir-biri ilə necə əlaqəli olduğunu göstərən təsvir ekoloji piramida adlanır. Ekoloji piramidaya əsasən qida zəncirində və qida şəbəkəsində bir canlıdan digərinə ötürülən enerjinin miqdarının sonrakı səviyyələrə keçdikcə azaldığını görmək olar. Qida zəncirində bir səviyyədən digərinə ötürülən enerjinin faizini hesablamaq üçün mətndə göstərilən düstura görə, növbəti səviyyəyə ötürülən enerji ümumi enerjiyə bölünür və nəticə 100 ilə vurulur; bir fəaliyyətdə verilən cədvələ görə ot (produsent) 10 000 000 coul, qoyun (ilkin konsument) 1 000 000 coul, canavar (ikinci konsument) isə 120 000 coul enerji ötürür.
Əsas terminlər
| Canlı | Ötürülən enerji (coul) |
|---|---|
| Ot (produsent) | 10 000 000 |
| Qoyun (ilkin konsument) | 1 000 000 |
| Canavar (ikinci konsument) | 120 000 |
Mətndəki fəaliyyətdə verilən cədvəl; faiz «növbəti səviyyəyə ötürülən enerji ÷ ümumi enerji × 100%» düsturu ilə hesablanır.
- 1Addım 1 — Düsturu yaz: Mətndəki düstur: növbəti səviyyəyə ötürülən enerji ÷ ümumi enerji × 100%.
- 2Addım 2 — Cədvəldəki dəyərləri yerinə qoy: Otdan (produsent, 10 000 000 coul) qoyuna (ilkin konsument, 1 000 000 coul) ötürülən enerji: 1 000 000 ÷ 10 000 000 × 100%.
- 3Addım 3 — Nəticəni çıxar: 1 000 000 ÷ 10 000 000 × 100% = 10% — bu, mətndə deyilən «orta hesabla onda bir» qaydasına uyğundur.
"Onda bir" qaydasını unutma: bitkinin qida enerjisinin orta hesabla YALNIZ ONDA BİRİ (10%) sonrakı səviyyəyə keçir, qalanı böyümə, tənəffüs, hərəkət və istilik kimi proseslərə sərf olunur.
Enerjinin bütünlüklə növbəti səviyyəyə ötürüldüyünü düşünmək səhvdir — mətnə görə hər səviyyədə mütləq enerji itkisi baş verir.
Ekoloji piramidada yuxarı səviyyəyə çıxdıqca enerji AZALIR, ona görə də iri ətyeyənlərin sayı bitkiyeyən və produsentlərdən HƏMİŞƏ AZ olur.
Qaydalar
- 1Qida zəncirləri və qida şəbəkələri, canlıların bir-biri ilə qidalanması ilə yanaşı, enerjinin ötürülməsinin produsentlərdən konsumentlər istiqamətində olduğunu göstərir.
- 2Bitkilər Günəş enerjisindən istifadə edərək fotosintez prosesi ilə öz qidalarını hazırlayır; bu qidadakı enerjinin çox hissəsi çiçək və toxum əmələ gətirmək və böyümək kimi proseslərə sərf olunur.
- 3Orta hesabla bitkinin qida enerjisinin yalnız onda biri (1/10 və ya 10%) bitkinin özündə saxlanılır; deməli, bitki, məsələn, maral tərəfindən yeyildikdə onun enerjisinin yalnız onda biri konsumentə çatır.
- 4Konsumentin aldığı enerjinin çox hissəsi tənəffüs və hərəkət kimi həyat fəaliyyətlərinə, bir qismi bədən temperaturunun sabit saxlanmasına sərf olunur, digər qismi isə istilik şəklində ətrafa yayılır; beləliklə, enerji bir canlıdan digərinə keçdikcə hər səviyyədə itki baş verir.
- 5Qida zəncirinin müxtəlif səviyyələrindəki canlıların bir-biri ilə əlaqəsini göstərən təsvir ekoloji piramida adlanır; ekoloji piramidaya görə enerjinin miqdarı sonrakı səviyyələrə keçdikcə azalır, buna görə də iri ətyeyən canlılar bitkiyeyən və produsentlərdən daha az olur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir