Təbiətdə karbon dövranı
Havanın tərkibini, karbonun atmosfer, canlı orqanizmlər və torpaq arasında necə dövr etdiyini və bu dövranı yaradan əsas prosesləri öyrənmək.
Təbiətdə bir çox maddənin dövranı baş verir — məsələn, su dövranı nəticəsində təbiətdə suyun miqdarı sabit qalır. Tədqiqatlar göstərir ki, insanlar fosil yanacaqlardan istifadə etməyə başladıqları dövrə qədərki müddətdə atmosferdəki karbon qazının miqdarı dəyişməmişdi. Hava müxtəlif qazlardan ibarət qarışıqdır, tərkibində azot və oksigen üstünlük təşkil edir, karbon qazı və su buxarı kimi digər qazların miqdarı isə çox azdır. Havadakı hər qazın əhəmiyyəti var: canlılar oksigenlə tənəffüs edir, karbon qazı isə fotosintez prosesi üçün vacibdir; havada azot olmasaydı, oksigenin miqdarı daha çox olar və yanğınlar daha şiddətli baş verərdi. Karbon atmosfer, canlı orqanizmlər və torpaq arasında dövr edir; bu proses təbiətdə karbon dövranı adlanır. Karbon dövranı zamanı karbon qazı müxtəlif proseslər nəticəsində atmosferdən udulur və yenidən atmosferə geri qayıdır; bu dövran, əsasən, üç proses — fotosintez, yanacaqların yanması və canlıların tənəffüsü — nəticəsində baş verir. Fotosintez prosesi nəticəsində atmosferdəki karbon qazı bitkilər tərəfindən udulur, karbon müxtəlif qida maddələrinin tərkibinə keçərək qida zəncirinə daxil olur; bitkilərlə qidalanan canlı orqanizmlərdə baş verən proseslər nəticəsində bu maddələr karbon qazını əmələ gətirir, yaranan karbon qazı isə tənəffüs prosesi nəticəsində yenidən atmosferə qayıdır. Həmçinin fosil yanacaqlar yandırıldıqda onların tərkibindəki karbon elementi oksigenlə birləşərək yenidən karbon qazı əmələ gətirir və atmosferə qarışır. Karbon qazı vulkanların püskürməsi və canlı qalıqlarının çürüməsi nəticəsində də atmosferə daxil olur.
Əsas terminlər
| Qaz | Miqdarı |
|---|---|
| Azot | Üstünlük təşkil edir |
| Oksigen | Üstünlük təşkil edir |
| Karbon qazı, su buxarı və s. | Çox azdır |
Mətndə göstərilən havanın qaz tərkibi.
- 1Addım 1 — Fotosintez: Bitki atmosferdəki karbon qazını udur, karbon qida maddələrinin tərkibinə keçir.
- 2Addım 2 — Qida zənciri: Bitki ilə qidalanan heyvanın orqanizmində bu maddələr karbon qazını əmələ gətirir.
- 3Addım 3 — Tənəffüs: Yaranan karbon qazı tənəffüs prosesi nəticəsində yenidən atmosferə qayıdır.
Karbon dövranının baş verdiyi ÜÇ YER — atmosfer, canlı orqanizmlər, torpaq — ilə onu yaradan ÜÇ PROSES — fotosintez, yanma, tənəffüs — eyni şey deyil, qarışdırma.
Fotosintezin karbon qazı ƏMƏLƏ GƏTİRDİYİNİ düşünmək səhvdir — əksinə, fotosintez atmosferdəki karbon qazını UDUR.
"Əsasən üç proses" ifadəsi yalnız bu üç prosesin olduğu demək deyil — mətndə vulkan püskürməsi və çürümə kimi əlavə yollar da adı çəkilir.
Qaydalar
- 1Hava müxtəlif qazlardan ibarət qarışıqdır; tərkibində azot və oksigen üstünlük təşkil edir, karbon qazı və su buxarı kimi digər qazların miqdarı isə çox azdır.
- 2Canlılar oksigenlə tənəffüs edir, karbon qazı isə fotosintez üçün vacibdir; havada azot olmasaydı, oksigenin miqdarı artar və yanğınlar daha şiddətli baş verərdi.
- 3Karbon atmosfer, canlı orqanizmlər və torpaq arasında dövr edir; bu proses təbiətdə karbon dövranı adlanır və əsasən fotosintez, yanacaqların yanması və canlıların tənəffüsü nəticəsində baş verir.
- 4Fotosintez zamanı bitkilər atmosferdəki karbon qazını udur, karbon qida zəncirinə daxil olur; tənəffüs zamanı isə karbon qazı yenidən atmosferə qayıdır.
- 5Fosil yanacaqlar yandırıldıqda karbon elementi oksigenlə birləşərək karbon qazı əmələ gətirir; karbon qazı vulkan püskürməsi və canlı qalıqlarının çürüməsi nəticəsində də atmosferə daxil olur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir