İstixana effekti və qlobal istiləşmə

Bəzi bitkiləri ilin bütün fəsillərində becərmək üçün istixanalardan istifadə edilir; bu istixanalar Günəşdən gələn istiliyi saxladığı, günəşin istilik enerjisinin təsiri ilə tez isinib gec soyuduğu üçün isti havalarda yetişən meyvə-tərəvəzləri istixanalarda yetişdirmək mümkün olur. Atmosferdəki bəzi qazlar da eynilə istilik enerjisini udur və atmosferin aşağı qatlarının isti qalmasına səbəb olmaqla Yerin soyumasına mane olur; bu hadisə istixana effekti adlanır. İstixana effektinə səbəb olan qazlar, əsasən, karbon qazı və metan qazıdır, bu qazlar istixana qazları da adlanır. İstixana qazlarının miqdarı artdıqca udulan istilik miqdarı da artır və Yerin orta temperaturu yüksəlir; atmosferdə istixana qazlarının miqdarının artması Yerin temperaturunun uzun müddətdə tədricən artmasına səbəb olur, bu proses qlobal istiləşmə adlanır. 1880-2000-ci illər arasında atmosferdəki karbon qazının miqdarı ilə Yerin orta temperaturunun birgə dəyişməsi göstərilir: karbon qazının miqdarı artdıqca orta temperatur da yüksəlmişdir. Qlobal istiləşmənin bir çox mənfi təsiri var: Antarktidanın böyük buz örtükləri əriyir və dənizin səviyyəsi getdikcə yüksəlir, nəticədə dəniz sahillərində yerləşən şəhərlərin su altında qalması ehtimalı yaranır; isti və rütubətli hava ağcaqanaqlar üçün əlverişli şərait yaradır, ağcaqanaqlar artdıqca onların yaydığı malyariya kimi yoluxucu xəstəliklər də artır; qlobal istiləşmə iqlim dəyişikliklərinə səbəb olur, bəzi ərazilər quraqlığa, digərləri leysan yağışlara məruz qalır, bu da ciddi ərzaq çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, qlobal istiləşmənin baş verməsinin əsas səbəbi insan fəaliyyətidir: zavod və fabriklərin sayının artması, avtomobillərdən istifadənin çoxalması və fosil yanacaqların istifadəsi atmosferdəki karbon qazının miqdarını artırır. Sənaye inqilabına qədər atmosferdəki karbon qazının miqdarı sabit idi, sənaye inqilabından sonra isə fosil yanacaqlardan istifadə nəticəsində tədricən artmağa başladı. Arktika buzlaqlarının 1979-cu və 2021-ci illərdəki vəziyyətinin müqayisəsi göstərir ki, qlobal istiləşmə nəticəsində buzlaqların böyük hissəsi əriyib. Bir çox ölkələr atmosferə buraxılan istixana qazlarının miqdarını azaltmaqla qlobal istiləşmənin qarşısını almaq üçün tədbirlər görür: fosil yanacaqlardan istifadəni azaltmaq üçün Günəş və külək kimi ekoloji təmiz enerji mənbələrindən istifadəyə üstünlük verilir, ağac əkilməsi, velosipeddən və ictimai nəqliyyatdan daha çox istifadə edilməsi də atmosferə atılan zərərli qazların azaldılmasına kömək edir.