Günəş sisteminin quruluşu

Günəş böyük miqdarda istilik və işıq enerjisi şüalandırır və bu səbəbdən ulduz adlanan göy cisimləri qrupuna aiddir. Onun ətrafında Yer də daxil olmaqla səkkiz planet dövr edir: bu planetlər Günəşdən uzaqlıqlarına görə Merkuri, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran və Neptundur. Günəşə ən uzaq göy cisimlərindən biri olan Pluton isə cırtdan planet sayılır. Merkuri, Venera, Yer və Mars bərk süxurlardan təşkil olunduğu üçün Yer tipli planetlər, Yupiter, Saturn, Uran və Neptun isə qazlardan ibarət olduğu üçün qaz nəhəngləri adlanır. Planetlərin bir çoxunun ətrafında təbii peykləri dövr edir — Ay Yerin, Fobos və Deymos isə Marsın peykləridir; Saturnun yüzə yaxın peyki var və onlar uzaqdan bütöv halqalar kimi görünür, Merkuri və Veneranın isə heç təbii peyki yoxdur. Günəş, onun ətrafında dövr edən planetlər, planetlərin ətrafında dövr edən təbii peyklər və cırtdan planetlər Günəş sistemini təşkil edir; bu sistemdə həmçinin asteroid və komet adlanan göy cisimləri də mövcuddur. Günəşin kütləsi çox böyükdür və o, cazibə qüvvəsinin təsiri ilə digər göy cisimlərini öz ətrafında saxlayır, peyklər də eyni səbəbdən öz planetlərinin ətrafında dövr edir; Günəş sistemindəki bütün planetlərin və onların peyklərinin kütlələrinin cəmi Günəşin kütləsinin 1%-indən də azdır — Günəşin kütləsi Yerin kütləsindən 333 000 dəfə, ən böyük planet olan Yupiterin kütləsindən isə 1047 dəfə çoxdur. Təbii peyklərə əlavə olaraq bəzi planetlərin süni peykləri də var; bunlar planetlərin ətrafında dövr edib müxtəlif məlumatları toplamaq üçün insanlar tərəfindən göndərilir. Merkuri, Venera və Mars kimi bir neçə planet ətrafında Yerdən göndərilmiş süni peyklər dövr edir, ən çox süni peyki olan planet isə Yerdir — onun ətrafında 5000-ə yaxın süni peyk dövr edir və bunlar rabitə, iqlim şəraitinin öyrənilməsi və ərazilərin dəqiqliklə ölçülməsi üçün istifadə olunur; Azərbaycanın kosmosda ikisi rabitə məqsədli, biri isə Yer səthinin müşahidəsini həyata keçirən üç süni peyki var. "Kiçik planetlər" də adlandırılan asteroidlərə daha çox Mars və Yupiter planetləri arasında yerləşən "asteroid qurşağı"nda rast gəlinir. "Çirkli qartopu" da adlandırılan kometlər buzdan, donmuş qazlardan, tozlardan və süxurlardan ibarət yığıntılardır; Günəşə yaxınlaşarkən isinməyə başlayır, tərkibindəki bərk maddələrin bir hissəsi əriyib buxarlanır və bu buxarlardan kometin uzun "quyruğu" əmələ gəlir — Halley kometi 76 ildən bir Yerdən müşahidə olunur. Günəş tutulması Ay Yerlə Günəş arasından keçərək Günəşin qarşısını kəsdikdə yaranır; bu zaman Ayın kölgəsi Yerin səthinə düşür və kölgənin düşdüyü ərazidəki insanlar Günəşi görə bilmirlər, Ay isə Yer ətrafında dövr etdiyi üçün tədricən yerini dəyişir və müəyyən müddətdən sonra Günəş tutulması başa çatır — qədim insanlar isə bu hadisəni qorxunc bir əjdahanın Günəşi udması kimi izah edirdilər.