Yer kürəsi və fəsillər

Yer kürəsi Günəş ətrafında hərəkət edərkən onun müxtəlif hissələrinə düşən Günəş enerjisinin miqdarı fərqli olur; nəticədə Yerin bütün hissələri eyni miqdarda qızmır, temperatur fərqi yaranır və bu, fəsillərin yaranması ilə nəticələnir. İlin gedişində dörd əsas astronomik tarix fəsillərin başlanğıcını müəyyən edir. 21 mart tarixində — yaz gecə-gündüz bərabərliyində — Günəş şüaları günorta vaxtı ekvator xəttinə düz bucaq altında düşür və Şimal ilə Cənub yarımkürələri bərabər işıqlanır; bu tarixdən sonra Yerin şimal tərəfi Günəşə doğru daha çox çevrildiyi üçün Şimal yarımkürəsində gündüz gecədən uzun olur, Cənub yarımkürəsində isə əksinə — bu tarixdə Şimal yarımkürəsində yaz, Cənub yarımkürəsində isə payız fəsli başlayır. 22 iyun tarixində — yay gündönümündə — Yerin şimal tərəfi Günəşə doğru ən çox çevrilir, Şimal yarımkürəsində ən uzun gündüz və ən qısa gecə müşahidə olunur; bu tarixdən sonra Şimal yarımkürəsində gündüz qısalmağa, gecə uzanmağa başlayır, Şimal yarımkürəsi daha çox istilik aldığı üçün orada yay, Cənub yarımkürəsində isə qış fəsli müşahidə edilir. 23 sentyabr tarixində — payız gecə-gündüz bərabərliyində — Günəş şüaları yenidən ekvatora düz bucaq altında düşür və hər iki yarımkürə bərabər işıqlanır; bu tarixdən sonra Yerin cənub tərəfi Günəşə doğru daha çox çevrildiyi üçün Cənub yarımkürəsində gündüz gecədən uzun olur, Şimal yarımkürəsində isə əksinə — bu tarixdə Şimal yarımkürəsində payız, Cənub yarımkürəsində isə yaz fəsli başlayır. 22 dekabr tarixində — qış gündönümündə — Yerin cənub tərəfi Günəşə doğru ən çox çevrilir, Cənub yarımkürəsində ən uzun gündüz və ən qısa gecə müşahidə olunur; Şimal yarımkürəsi daha az istilik aldığı üçün orada qış, Cənub yarımkürəsində isə yay fəsli müşahidə edilir. Yer kürəsinin müxtəlif ərazilərində temperatur və yağıntı miqdarları fəsillərə görə fərqlənir; Azərbaycanda temperatur və yağıntının illik miqdarı coğrafi mövqedən, həmçinin relyefdən asılıdır — hündürlük artdıqca havanın temperaturu azalır, belə ki, düzənlik ərazilərdə orta illik temperatur 14,5°C ikən, hündürdağ zirvələrində bu göstərici 0°C-yə bərabərdir. Azərbaycanda yağıntının paylanması da qeyri-bərabərdir: onun miqdarı Xəzər dənizi sahillərindən qərbə, düzənliklərdən dağlara doğru tədricən artır; ən çox orta illik yağıntı Talış dağlarının ətəklərinə (1700-1800 mm), ən az yağıntı isə Qobustan ərazisinə və Abşeronun cənubundakı Ələt, Puta və Şubanı məntəqələrinə (150-200 mm-dən az) düşür. Dənizə yaxın ərazilərdə qış və yay temperaturları arasındakı fərq az, dənizdən uzaq ərazilərdə isə çox olur. Yer kürəsinin Şimal və Cənub qütblərində fəsillərin dəyişməsi müşahidə edilmir — bu ərazilərdə gecənin və gündüzün uzunluğu 6 aya bərabərdir, Günəş isə ildə bir dəfə çıxır və bir dəfə batır; belə ərazilərdə yaşayan insanların gündəlik rejimi digər ərazilərdə yaşayanlarınkından fərqlidir.