İstilik tarazlığı və istilikkeçirmə

Stəkandakı isti çay bir müddətdən sonra soyuyur, soyuducudan götürülən soyuq meyvə suyu isə bir müddətdən sonra isinir. Bunun səbəbi zərrəciklərin enerji mübadiləsidir: isti cismin zərrəciklərinin kinetik enerjisi soyuq cismin zərrəciklərinin kinetik enerjisindən böyük olur. Zərrəciklərin toqquşması nəticəsində isti cismin zərrəcikləri kinetik enerjilərinin bir qismini soyuq cismin zərrəciklərinə verir. Bu proses cisimlərin temperaturları bərabərləşənə qədər davam edir. Təmasda olan cisimlərin temperaturlarının bərabərləşməsi istilik tarazlığı adlanır.

Cisimləri alova tutduqda da oxşar proses baş verir: istilik cismin isti hissəsindən soyuq hissəsinə ötürülür. İstiliyin isti cisimdən onunla təmasda olan soyuq cismə və ya cismin bir hissəsindən digər hissəsinə ötürülməsinə istilikkeçirmə deyilir. Bəzi maddələr istiliyi yaxşı, bəziləri isə pis keçirir: qızıl, gümüş, sink, mis və dəmir istiliyi yaxşı keçirən maddələrdəndir; yun, şüşə yunu, polistirol köpük, taxta və plastik isə istiliyi pis keçirən maddələrdəndir.

Sinif otağındakı partanın dəmir və taxta hissələrinə ayrı-ayrılıqda toxunduqda bizə elə gəlir ki, dəmir daha soyuqdur. Əslində, havanın uzun müddət otaqdakı əşyalarla təmasda olması nəticəsində otaqda istilik tarazlığı yaranıb və bütün cisimlərin, o cümlədən dəmir və taxta hissələrin temperaturu bərabərdir. Toxunduqda əlimizdən dəmirə və taxtaya istilik keçir; dəmirin istilikkeçirməsi daha yaxşı olduğundan əlimizdən dəmirə istilik taxta ilə müqayisədə daha sürətli keçir, nəticədə əlimizin dəmirə toxunan hissəsində temperatur daha tez azalır və bizdə dəmirin daha soyuq olduğu təəssüratı yaranır.

Gündəlik həyatda bəzi maddələrin istiliyi yaxşı, bəzilərinin isə pis keçirməsi işlərimizi asanlaşdırır: istilikkeçirmə nəticəsində çaydanın əvvəlcə aşağı, sonra yuxarı hissəsi qızır; tava, qazan və çaydanlar metallardan, dəstəkləri isə plastik və ya taxta materiallardan hazırlanır. Mühitlər və cisimlər arasında istilik ötürülməsini azaltmaq üçün istiliyi pis keçirən maddələrdən — istilik izolyatorlarından — istifadə olunur; istilik itkisini azaltmaq üçün ev tikərkən divarlar istilik izolyatoru olan maddələrin köməyi ilə izolyasiya olunur. İstilik enerjisi itkilərini azaltmaq üçün pəncərə şüşələri ikiqatlı hazırlanır və qatlar arasındakı hava çıxarılır; belə pəncərələr həm ətrafdakı səslərin evə daxil olmasına, həm də evdəki istiliyin kənara ötürülməsinə mane olaraq həm səs, həm də istilik izolyatoru rolu oynayır.