Bədəndə qan necə hərəkət edir
Qanın bədəndə arteriya, vena və kapilyarlarla necə hərəkət etdiyini və qanın plazma, qırmızı-ağ qan hüceyrələri, qan lövhəciklərindən ibarət tərkibini öyrənmək.
Qan bədənimizin müxtəlif hissələrinə elastiki borular — qan damarları şəbəkəsi — vasitəsilə daşınır. Qan damarlarının yerinə yetirdikləri vəzifəyə görə üç əsas növü var: arteriyalar, venalar və kapilyarlar. Arteriyalar ürəkdən çıxan qanı bədənin ayrı-ayrı hissələrinə daşıyır: qanı oksigenlə zənginləşdirmək üçün ürəkdən ağciyərlərə, oksigenlə zəngin qanı isə ürəkdən digər toxuma və orqanlara aparır; arteriyalar qalın və elastiki divarlı damarlardır. Arteriyalar kapilyarlar adlanan çox kiçik qan damarlarına şaxələnir, kapilyarlarda qan və hüceyrələr arasında maddələr və qazlar mübadiləsi baş verir. Qan kapilyarlardan vena damarlarına keçir: karbon qazı ilə zəngin qan vena damarları ilə ürəyə qayıdır, ağciyərlərdə oksigenlə zənginləşən qan da vena damarları ilə ürəyə daxil olur. Vena damarlarının divarları arteriyaların divarlarına nisbətən nazikdir və içərisində cibəbənzər qapaqlar var; bu qapaqlar qanın geriyə axmasının qarşısını alır. Çox yağlı qidalanma nəticəsində damarların daxili divarlarında kirəc lövhə kimi maddələr toplana bilər; bir müddət sonra bu damarların divarları qalınlaşır və elastikliyini itirir — bu hal ateroskleroz kimi tanınır; damarların daralması və ya tıxanması olduqda həkimlər, adətən, stent adlanan bir cihaz taxırlar. Qan bərk və maye hissələrdən ibarətdir. Qanın maye hissəsinə plazma deyilir; plazma, əsasən, sudan ibarətdir, hüceyrələrə qidalı maddələr və su daşıyır, karbon qazı kimi tullantı məhsullarını hüceyrələrdən aparır. Qanın bərk hissəsinə qırmızı qan hüceyrələri, ağ qan hüceyrələri və qan lövhəcikləri daxildir. Qırmızı qan hüceyrələri ortası basıq disk şəklindədir və tərkibində hemoqlobin vardır; qırmızı qan hüceyrələri hemoqlobin vasitəsilə oksigeni bədənin digər hissələrinə daşıyır. Ağ qan hüceyrələri bakteriyalardan, zəhərli maddələrdən və ya cisimciklərdən orqanizmi qoruyur. Qan lövhəcikləri qanaxmanı dayandırmaq, kəsikləri və digər xəsarətləri sağaltmaq üçün qanın laxtalanmasına kömək edir. İnsanda qan azlığı (anemiya) olduqda qan kifayət qədər oksigen daşıya bilmir və belə insanlar özünü daim halsız hiss edir; qırmızı qan hüceyrələrinin normal sayı kişilərdə 4,5-5,6, qadınlarda isə 3,8-5,0 milyard/litr, hemoqlobinin normal miqdarı isə kişilərdə 13-17, qadınlarda 11-15 qram/desilitr təşkil edir.
Əsas terminlər
| Komponent | Hissə | Vəzifəsi |
|---|---|---|
| Plazma | Maye | Hüceyrələrə qidalı maddə və su daşıyır, tullantıları aparır |
| Qırmızı qan hüceyrələri | Bərk | Hemoqlobin vasitəsilə oksigeni daşıyır |
| Ağ qan hüceyrələri | Bərk | Orqanizmi bakteriya və zəhərli maddələrdən qoruyur |
| Qan lövhəcikləri | Bərk | Qanın laxtalanmasına kömək edərək qanaxmanı dayandırır |
Qanın maye hissəsi (plazma) və bərk hissəsi (hüceyrələr və lövhəciklər) fərqli vəzifələr yerinə yetirir.
- 1Addım 1 — Verilənləri oxu: Nicatın qırmızı qan hüceyrələrinin sayı 3 milyard/litr, hemoqlobini isə 9,3 qram/desilitr-dir.
- 2Addım 2 — Normal aralığı tap: Kişilər üçün normal aralıq qırmızı qan hüceyrələri üçün 4,5-5,6 milyard/litr, hemoqlobin üçün 13-17 qram/desilitrdir.
- 3Addım 3 — Nəticəni çıxar: Hər iki göstərici normal aralığın aşağısındadır, deməli Nicatda qan azlığı (anemiya) əlamətləri var.
Arteriya sözünü «ürəkdən uzaqlaşan», vena sözünü isə «ürəyə yaxınlaşan» qan kimi yadda saxlamaq faydalıdır — hər ikisi oksigenli və ya oksigensiz qan daşıya bilər, əsas fərq ürəyə görə istiqamətdir.
Arteriyalarda həmişə oksigenli qan axdığını düşünmək səhvdir — ürəkdən ağciyərlərə gedən arteriya karbon qazı ilə zəngin qanı daşıyır.
Ateroskleroz yalnız bir simptomla deyil, iki dəyişikliklə — divarın qalınlaşması VƏ elastikliyin itirilməsi ilə — təsvir olunur; yalnız birini demək kifayət deyil.
Qaydalar
- 1Qan damarlarının üç əsas növü var: ürəkdən qanı aparan arteriyalar, qanı ürəyə qaytaran venalar və maddələr mübadiləsinin baş verdiyi kapilyarlar.
- 2Arteriyaların divarları qalın və elastikidir, venaların divarları isə daha nazikdir və qanın geriyə axmasının qarşısını alan cibəbənzər qapaqları var.
- 3Damar divarlarında kirəc lövhə kimi maddələrin toplanıb divarları qalınlaşdırması və elastikliyini azaltması ateroskleroz adlanır.
- 4Qan plazmadan (maye hissə) və qırmızı qan hüceyrələri, ağ qan hüceyrələri, qan lövhəciklərindən (bərk hissə) ibarətdir.
- 5Qırmızı qan hüceyrələri hemoqlobin vasitəsilə oksigen daşıyır, ağ qan hüceyrələri orqanizmi qoruyur, qan lövhəcikləri isə qanın laxtalanmasına kömək edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir