Tarazlaşan və tarazlaşmayan qüvvələr
Cismə eyni anda təsir edən bir neçə qüvvənin nə vaxt tarazlaşdığını, nə vaxt tarazlaşmadığını və bunun cismin hərəkətinə necə təsir etdiyini öyrənmək.
İpçəkmə yarışında komandalar ipə əks istiqamətlərdə qüvvə tətbiq edirlər; bəzən ip hərəkət etmir, çünki komandaların tətbiq etdiyi qüvvələrin ədədi qiyməti bərabər, istiqamətləri isə bir-birinin əksinədir — bu qüvvələr bir-birini tarazlaşdırır. Cismə tətbiq olunan qüvvələrin ədədi qiymətləri bərabər, istiqamətləri isə əks olarsa, bu cismə tarazlaşan qüvvələr təsir edir.
Məsələn, rəfdəki kitaba aşağı yönəlmiş ağırlıq qüvvəsi təsir edir, lakin kitab yerə düşmür, çünki bu qüvvə yuxarı yönəlmiş dayağın reaksiya qüvvəsi ilə tarazlaşıb. Hərəkətsiz cismə tarazlaşan qüvvələr təsir etdikdə o, əvvəlki vəziyyətində qalır. Oxşar olaraq, suyun səthində dayanmış gəmiyə ağırlıq və Arximed qüvvələri təsir edir, bu qüvvələr bir-birini tarazlaşdırdığı üçün gəmi suda batmır. Tarazlaşan qüvvələr hərəkət edən cismə təsir etdikdə də onun hərəkətində dəyişiklik baş vermir — cismin sürəti nə artır, nə də azalır. İpçəkmə yarışında ip bəzən sola və ya sağa doğru hərəkət edir; bunun səbəbi komandalardan birinin ipə daha böyük qüvvə tətbiq etməsidir — bu zaman qüvvələr bir-birini tarazlaşdırmır. İp tarazlaşmayan qüvvələrin təsiri altında olduqda qiyməti böyük olan qüvvə istiqamətində hərəkət edir. Hərəkətsiz cismə tarazlaşmayan qüvvələr təsir etdikdə o hərəkətə başlayır və sürəti artır; suya buraxılan metal kürəyə təsir edən ağırlıq qüvvəsi Arximed qüvvəsindən böyük olduğundan kürə tarazlaşmayan qüvvələrin təsiri altında olur və stəkanın dibinə doğru hərəkət edir. Hərəkətdə olan cisimlərə də tarazlaşmayan qüvvələr təsir etdikdə onların sürəti dəyişir: bərabər sürətlə hərəkət edən oyuncaq maşına eyni anda iki qüvvə təsir etdikdə hərəkət istiqamətindəki qüvvə böyük olarsa, sürəti artar, hərəkətin əksi istiqamətində təsir edən qüvvə böyük olarsa isə sürəti azalar.
Əsas terminlər
| Cismin vəziyyəti | Qüvvələrin növü | Nəticə |
|---|---|---|
| Hərəkətsiz | Tarazlaşan | Əvvəlki vəziyyətində qalır (hərəkətə başlamır) |
| Hərəkətsiz | Tarazlaşmayan | Hərəkətə başlayır, sürəti artır |
| Hərəkətdə (sabit sürətlə) | Tarazlaşan | Sürəti dəyişmir |
| Hərəkətdə | Tarazlaşmayan | Sürəti dəyişir (böyük qüvvə istiqamətinə görə artır və ya azalır) |
Cismin hərəkətində dəyişiklik olub-olmaması ona təsir edən qüvvələrin tarazlaşıb-tarazlaşmamasından asılıdır.
- 1Vəziyyəti təyin et: Limanda dayanmış gəmi hərəkətsizdir.
- 2Qüvvələri müəyyənləşdir: Ona ağırlıq qüvvəsi və Arximed qüvvəsi təsir edir, bunlar ədədi qiymətcə bərabər və əks istiqamətlidir.
- 3Nəticə: Qüvvələr tarazlaşdığından gəmi hərəkətsiz vəziyyətdə qalır.
Sabit sürətlə hərəkət edən bir cisim də, hərəkətsiz bir cisim kimi, tarazlaşan qüvvələrin təsiri altında ola bilər — əsas şərt sürətin dəyişməməsidir.
Cismin hərəkətdə olması onun mütləq tarazlaşmayan qüvvələrin təsiri altında olduğu demək deyil; sabit sürətlə hərəkət də tarazlaşan qüvvələrin nəticəsi ola bilər.
Tarazlaşmayan qüvvələrin təsirində cisim həmişə iki qüvvədən böyüyünün istiqamətində hərəkət edir, kiçik qüvvənin istiqamətində yox.
Qaydalar
- 1Cismə tətbiq olunan qüvvələrin ədədi qiymətləri bərabər, istiqamətləri isə əks olarsa, bu cismə tarazlaşan qüvvələr təsir edir.
- 2Hərəkət edən və ya hərəkət etməyən hər hansı cismə tarazlaşan qüvvələr təsir edərsə, onun hərəkətində heç bir dəyişiklik baş verməz.
- 3Cismə tətbiq olunan qüvvələrin ədədi qiymətləri bərabər deyilsə, bu cismə tarazlaşmayan qüvvələr təsir edir və cisim qiyməti böyük olan qüvvə istiqamətində hərəkət edir.
- 4Hərəkətsiz cismə tarazlaşmayan qüvvələr təsir etdikdə o hərəkətə başlayır və sürəti artır.
- 5Hərəkətdə olan cismə tarazlaşmayan qüvvələr təsir etdikdə onun sürəti dəyişir: hərəkət istiqamətindəki qüvvə böyükdürsə sürət artır, əks istiqamətdəki böyükdürsə sürət azalır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir