teb6-1.4· Bölmə 1. Qüvvə və hərəkət· ~11 dəq

Arximed qüvvəsi

Mayeyə batırılmış cismə maye tərəfindən göstərilən itələmə qüvvəsini — Arximed qüvvəsini — və onun cismin batan hissəsinin həcmindən necə asılı olduğunu öyrənmək.

Topu suya batırıb əlimizdən buraxdıqda o, suyun səthinə çıxır — bunun səbəbi suyun topu yuxarı itələməsidir. Mayeyə batırılan cisimlər maye tərəfindən itələnir; topu suyun səthinə çıxaran bu qüvvəyə suyun itələmə qüvvəsi, yunan alimi Arximedin şərəfinə isə Arximed qüvvəsi deyilir. Topu suya batırarkən onun suya batan hissəsi artdıqca bu qüvvə də artır; əlimizi topdan çəkdikdə isə bu qüvvə topu suyun səthinə çıxarır. Arximed qüvvəsi cismin mayeyə batan hissəsinin həcmi artdıqca artır və bu qüvvə cismə təsir edən ağırlıq qüvvəsinin əksinə (yuxarı) yönəlir. Tonlarla kütləsi olan nəhəng gəminin suda batmamasının səbəbi onun su tərəfindən yuxarı itələnməsidir; gəminin suya batan hissəsi artdıqca ona təsir edən Arximed qüvvəsinin qiyməti də artır.

Əsas terminlər

Arximed qüvvəsi — Mayeyə (tam və ya qismən) batırılan cismə maye tərəfindən göstərilən, yuxarı yönəlmiş itələmə qüvvəsi; batan hissənin həcmi artdıqca artır.
həcm — Cismin fəzada tutduğu yerin ölçüsü; cismin mayeyə batan hissəsinin həcmi Arximed qüvvəsinin qiymətini müəyyən edir.
Cismin suya batma dərəcəsi ilə Arximed qüvvəsinin əlaqəsi
Cismin vəziyyətiSuya batan hissənin həcmiArximed qüvvəsi
Suya toxunmayıb (havada)SıfırSıfır (təsir etmir)
Suya qismən batıbKiçikdirKiçikdir
Suya tam batıbƏn böyükdürƏn böyükdür

Arximed qüvvəsi yalnız cismin suya (mayeyə) batan hissəsinin həcmindən asılı olaraq dəyişir.

✎Gəmi yükünü boşaldanda Arximed qüvvəsi necə dəyişir
  1. 1Vəziyyəti təsvir et: Gəmi yüklərini boşaldır, onun ümumi kütləsi azalır.
  2. 2Batma dərəcəsini müəyyənləşdir: Yüngülləşmiş gəmi suya daha az batır.
  3. 3Nəticə: Batan hissənin həcmi azaldığından ona təsir edən Arximed qüvvəsi də azalır.
💡Qeyd

Arximed qüvvəsi yalnız cismin mayeyə batan hissəsinin həcmindən asılıdır, cismin kütləsindən deyil.

🚫Tez-tez səhv

Cismin suya tam batmasını onun mütləq dibə batacağı ilə qarışdırmaq olmaz — bu, ağırlıq və Arximed qüvvələrinin nisbətindən asılıdır (bu, 1.5-ci mövzuda öyrəniləcək).

Qaydalar

  1. 1Mayeyə batırılan cisimlər maye tərəfindən itələnir; bu itələmə qüvvəsi Arximed qüvvəsi (suyun itələmə qüvvəsi) adlanır.
  2. 2Arximed qüvvəsi yunan alimi Arximedin şərəfinə belə adlandırılıb.
  3. 3Arximed qüvvəsi cismin mayeyə batan hissəsinin həcmi artdıqca artır.
  4. 4Arximed qüvvəsinin istiqaməti cismə təsir edən ağırlıq qüvvəsinin əksinədir (yuxarı yönəlir).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq