Torpaq necə yaranır
Torpağın tərkibini, münbit torpağın necə yarandığını, torpaq növlərinin necə fərqləndiyini və insan fəaliyyətinin torpağa təsirini öyrənmək.
Yer kürəsində müxtəlif torpaq növləri vardır; bunun səbəbi Yer kürəsinin ayrı-ayrı ərazilərində iqlim və süxurların fərqli olmasıdır. Vulkanların aktiv olduğu ərazilərdə əmələ gələn torpaqların tərkibi daha zəngin olur. Yeni torpaqların yaranması üçün ilkin material aşınmış süxur qalıqlarıdır; müxtəlif canlı orqanizmlərin çürüməsi nəticəsində torpağa qarışan qalıqlar isə onu münbit hala gətirir.
Torpağın tərkibinə mineral maddələr, bitki və heyvan qalıqları, su və hava daxildir. Torpağın tərkibində bitki və heyvan qalıqlarının miqdarı nə qədər çox olarsa, torpaq da əkinçilik üçün bir o qədər əlverişli olar. Soxulcanların torpağın münbit olmasında mühüm rolu var: onlar torpaqda hərəkət edərkən kiçik kanallar açır, bu kanallar isə havanın və suyun torpağın dərin qatlarına keçməsinə və zənginləşməsinə səbəb olur.
Torpağın növü və keyfiyyəti onun yerləşdiyi əraziyə və hava şəraitinə görə fərqlənir. Torpaqlar rənginə (qara, qırmızı, boz), mexaniki tərkibinə (qumlu-qumlucalı, gilli-gillicəli) və məhsuldarlığına (yararlı, yararsız) görə qruplaşdırılır. Qara rəngli torpaqlar bioloji qalıqlarla zəngin olduğu üçün əkinçiliyə daha yararlıdır; boz torpaqlar isə əksinə, tərkibində bitkilərin böyüməsi üçün lazım olan maddələr olmadığı üçün əkinçilik üçün əlverişli deyil. Torpaq bitki köklərini saxlayır, onları su və qida ilə təmin edib böyümələrinə imkan yaradır; torpağın üst münbit qatı həm bir çox canlı orqanizmin evi, həm də əkinçilik üçün vacib olan təbii ehtiyatdır.
Məhsul istehsalının miqdarı torpağın münbitliyindən asılıdır. Torpağın münbit qatının əmələ gəlməsi üçün uzun müddət tələb olunur — əkinçilik üçün əlverişli 2,5 sm-lik münbit torpaq qatının əmələ gəlməsinə təxminən 500 il vaxt lazımdır. İnsan fəaliyyəti münbit torpaqların artmasına və ya azalmasına təsir edir: əkinçilər torpağı əkinə əlverişli hala gətirmək üçün heyvanların peyinindən (təbii gübrə) və kimyəvi gübrələrdən istifadə edirlər. Əkin ərazilərində suvarmanın düzgün aparılmaması isə torpaqda duzun miqdarının artmasına (şoranlaşmasına) səbəb olur, bu da torpağın münbitliyinin azalması ilə nəticələnir.
Əsas terminlər
| Amil | Təsiri |
|---|---|
| Bitki və heyvan qalıqları | Miqdarı artdıqca torpaq bir o qədər münbit olur |
| Soxulcanlar | Torpaqda kanallar açaraq hava və suyun dərin qatlara keçməsini asanlaşdırır |
| Gübrə (təbii və kimyəvi) | Torpağı əkinə əlverişli hala gətirir |
| Düzgün olmayan suvarma | Torpaqda duzun miqdarını artıraraq (şoranlaşdıraraq) münbitliyi azaldır |
Mətnə əsasən torpağın münbitliyinə müsbət və mənfi təsir edən amillər.
- 1Aşınma: Aşınma nəticəsində süxurlar kiçik hissələrə ayrılır.
- 2Münbitləşmə: Çürümüş bitki və heyvan qalıqları torpağa qarışaraq onu münbitləşdirir.
Soxulcanların açdığı kiçik kanallar havanın və suyun torpağın dərin qatlarına keçməsinə və zənginləşməsinə səbəb olur.
Münbit torpaq qatının tez yarandığını düşünmək səhvdir — 2,5 sm-lik münbit qatın əmələ gəlməsi üçün təxminən 500 il vaxt lazımdır.
Əkin ərazilərində suvarmanın düzgün aparılmaması torpaqda duzun miqdarını artıraraq (şoranlaşdıraraq) münbitliyi azalda bilər.
Qaydalar
- 1Yeni torpaqların yaranması üçün ilkin material aşınmış süxur qalıqlarıdır; çürüyən bitki/heyvan qalıqları torpağı münbitləşdirir.
- 2Torpağın tərkibinə mineral maddələr, bitki və heyvan qalıqları, su və hava daxildir.
- 3Torpaqlar rənginə (qara, qırmızı, boz), mexaniki tərkibinə (qumlu-qumlucalı, gilli-gillicəli) və məhsuldarlığına görə fərqlənir.
- 4Qara torpaqlar bioloji qalıqlarla zəngin olduğu üçün əkinçiliyə daha yararlıdır, boz torpaqlar isə lazımlı maddələr olmadığı üçün əlverişli deyil.
- 5Münbit torpaq qatının yaranması uzun müddət tələb edir — 2,5 sm-lik qat üçün təxminən 500 il lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir