Yer qabığındakı süxurlar
Yer qabığının süxurlardan təşkil olunduğunu, süxurların maqmatik, çökmə və metamorfik növlərini və təbiətdə süxur dövranının necə baş verdiyini öyrənmək.
Yer kürəsinin üç əsas daxili təbəqəsi var — Yer qabığı, mantiya və nüvə. Bu təbəqələrdən ən nazik olanı bərk materiallardan təşkil edilmiş və qalınlığı 70 km-dən çox olmayan Yer qabığıdır; o, əsasən, müxtəlif maddələrin birləşməsindən əmələ gələn süxurlardan ibarətdir. Daş, çınqıl, mərmər, qum, qranit və təbaşir ən geniş yayılmış süxurlardır. Süxurlar müxtəlif ərazilərdə və fərqli şəraitlərdə yarandıqları üçün ağır və ya yüngül, bərk və ya yumşaq, sukeçirən və ya sukeçirməyən, suda həll olan və ya həll olmayan kimi fərqli xassələrə malikdirlər. Yaranmasına görə süxurlar maqmatik, çökmə və metamorfik süxurlar olaraq üç növə bölünür.
Maqmatik süxurlar maqmanın yer daxilində və ya lavanın yer səthinə çıxdıqdan sonra soyuması və bərkiməsi nəticəsində əmələ gəlir. Maqma tədricən soyuduğu halda, lava sürətlə soyuyur və bərkiyir; buna görə vulkan püskürməsiylə səthə çıxan lava sürətlə soyuyaraq Yer səthində, maqma isə tədricən soyuyaraq Yer daxilində maqmatik süxurlar yaradır. Maqmatik süxurlar yer səthində yaranmış ən qədim süxurlardır.
Çökmə süxurlar Yer səthindəki maqmatik süxurların hava şəraitinin təsiri ilə parçalanmasından yaranır. Külək və yağış süxur parçalarını düzənlik ərazilərə daşıyır, burada onlar tədricən heyvan və bitki qalıqları ilə qarışır; bu qarışıq uzun müddətdə ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə sıxılır və bərkiyir. Çökmə süxurlar, əsasən, layşəkilli görünüşləri və müxtəlif rəngdə olmaları ilə fərqlənir və yer səthində ən geniş yayılmış süxur növüdür; onların qatlarına okean və göllərin dibində, çay yataqlarında və dəniz sahillərində rast gəlmək mümkündür.
Metamorfik süxurlar Yer qabığının dərinliklərində, üstdə yerləşən süxur qatlarının ağırlığının və yüksək temperaturun təsiri ilə maqmatik və çökmə süxurların çevrilməsiylə yaranır. Məsələn, çökmə süxur olan əhəngdaşı mərmərə, qumdaşı isə kvarsitə çevrilir; metamorfik süxurlardan dam örtüklərinin, heykəltəraşlıq və dekorativ sənət nümunələrinin hazırlanmasında istifadə olunur.
Təbiətdə suyun dövranına oxşar şəkildə süxurların da dövranı mövcuddur: isti, soyuq və yağıntının təsiri ilə maqmatik süxurlar parçalanır, süxur qalıqları çay, yağış və külək vasitəsilə düzənliklərə və su hövzələrinə daşınır, üst-üstə yığılan qalıqlar ağırlıq nəticəsində sıxılaraq çökmə süxurlara çevrilir. Yer qabığının daxilindəki çökmə və maqmatik süxurlar isə yüksək temperatur və ağırlığın təsiri ilə metamorfik süxurlara çevrilir və bu süxurlar əriyərək yenidən maqmaya qarışır. Canlıların milyonlarla il ərzində necə dəyişdiyini öyrənməyimizə imkan verən fosillər, əsasən, çökmə süxur qatları arasında müxtəlif təsirlərdən qorunaraq günümüzə çatır; "fosil" sözü latınca "qazılmış" mənasına gələn "fossus" sözündən yaranıb. Alimlər süxurları öyrənməklə təkcə Yer haqqında deyil, meteoritlər və Aydan gətirilmiş süxur nümunələri vasitəsilə digər göy cisimləri haqqında da məlumat əldə edirlər.
Əsas terminlər
| Süxurun növü | Süxurun adı | Süxurun görünüşü | Süxurun istifadəsi |
|---|---|---|---|
| Maqmatik | Obsidian | Hamar səthi olan, qara rəngli, parlaq süxurdur. | Binalarda və parklarda dekorasiya məqsədilə istifadə olunur. |
| Çökmə | Qumdaşı | Əsasən, kiçik ölçülü qum dənələrindən ibarətdir. Ağ, boz, qırmızı və qəhvəyi rənglərdə olur. | Tikinti daşları və şüşə hazırlanmasında istifadə olunur. |
| Metamorfik | Mərmər | Ağ, qırmızı, yaşıl, çəhrayı, qara və digər rəngdə olur. Dayanıqlıdır və asanlıqla yonulur. | Heykəl və büstlərin hazırlanmasında istifadə olunur. |
Mətndəki cədvələ əsasən üç süxur növünün görünüşü və istifadə sahəsi.
- 1Parçalanma: İsti, soyuq və yağıntının təsiri ilə maqmatik süxurlar parçalanır və süxur qalıqları yaranır.
- 2Daşınma: Süxur qalıqları çay, yağış və külək vasitəsilə düzənliklərə və su hövzələrinə daşınır və uzun müddətdə üst-üstə yığılır.
- 3Çökmə süxura çevrilmə: Üst-üstə yığılan qalıqlar ağırlıq nəticəsində sıxılır və çökmə süxurlara çevrilir.
- 4Metamorfik süxura çevrilmə: Yer qabığının daxilindəki çökmə və maqmatik süxurlar yüksək temperatur və ağırlığın təsiri ilə metamorfik süxurlara çevrilir.
- 5Maqmaya qarışma: Metamorfik süxurlar əriyərək yenidən maqmaya qarışır; maye maqma və lava soyuyaraq yenidən bərk maqmatik süxurlar əmələ gətirir.
Fosillər, əsasən, çökmə süxur qatları arasında qorunaraq günümüzə çatır — "fosil" sözü latınca "qazılmış" mənasına gələn "fossus" sözündən yaranıb.
Maqmatik süxurların yalnız yer səthində yarandığını düşünmək səhvdir — onlar həm yer daxilində (maqmanın tədricən soyuması ilə), həm də yer səthində (lavanın sürətlə soyuması ilə) yaranır.
Süxur dövranı bir istiqamətli deyil: çökmə və maqmatik süxurlar metamorfik süxura çevrilə, metamorfik süxurlar isə əriyib yenidən maqmaya qarışa bilər.
Qaydalar
- 1Yer qabığı Yerin ən nazik daxili təbəqəsidir, qalınlığı 70 km-dən çox deyil və əsasən süxurlardan ibarətdir.
- 2Maqmatik süxurlar maqmanın (yer daxilində, tədricən) və ya lavanın (yer səthində, sürətlə) soyuyub bərkiməsi nəticəsində yaranır.
- 3Çökmə süxurlar süxur qalıqlarının heyvan/bitki qalıqları ilə qarışıb ağırlıq qüvvəsi ilə sıxılıb bərkiməsi nəticəsində yaranır və layşəkilli görünüşə malikdir.
- 4Metamorfik süxurlar üstdəki süxur qatlarının ağırlığı və yüksək temperaturun təsiri ilə maqmatik/çökmə süxurların çevrilməsindən yaranır (məsələn, əhəngdaşı→mərmər, qumdaşı→kvarsit).
- 5Təbiətdə süxur dövranı davamlı gedir: süxurlar parçalanır, daşınır, toplanır, sıxılır, çevrilir və bəzən yenidən əriyib maqmaya qarışır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir