Hava şəraiti və süxurların aşınması
Hava şəraitinin (temperatur, rütubət, yağıntı) nə olduğunu və aşınmanın fiziki, kimyəvi və bioloji növlərinin süxurlara necə təsir etdiyini öyrənmək.
Dünyanın quru səthinin təxminən 20%-ni səhralar təşkil edir; səhraların torpaq örtüyü müxtəlif süxurların qarışığından ibarətdir. İstinin və soyuğun təsiri ilə parçalanan süxurların qalıqları ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə yamaclardan aşağı sürüklənir və bir daha kiçik hissələrə parçalanır.
Yer kürəsi atmosfer adlandırılan hava təbəqəsi ilə əhatə olunub; bu təbəqə yer səthindəki canlılara və cansızlara birbaşa təsir edir. İxtiyari bir ərazidə müəyyən zamanda yağıntılı, küləkli, buludlu və s. atmosfer hadisələri hava şəraiti adlanır və fəsillərə görə dəyişir. Yer səthi istilik enerjisini günəş şüaları vasitəsilə qəbul edir; gecə və gündüz saatlarında, ilin fərqli fəsillərində, həmçinin müxtəlif ərazilərdə Yer səthinə düşən günəş enerjisinin miqdarı fərqli olur. İstiliyin təsiri ilə su buxarlanaraq havada toplanır — havanın tərkibindəki bu su buxarı havanın rütubətliliyi adlanır; isti və quraq ərazilərdə havanın rütubəti daha az olur. Hava soyuduqda su buxarı soyuq səthlərlə təmasda kondensasiya olub şeh əmələ gətirir, hava şaxtalı olduqda isə şeh donaraq qırova çevrilir. Atmosferdə yuxarı qalxan su buxarı soyuyaraq buludları əmələ gətirir, damcılar birləşərək yağış şəklində yerə qayıdır; hava şaxtalı olduqda isə qar yağır. Rütubətlilik artıb-azaldıqca və gecə-gündüz temperaturları arasındakı fərq çoxaldıqca süxurların aşınması da daha çox müşahidə olunur.
Aşınma hava şəraitinin və canlıların təsiriylə süxurların parçalanması ilə nəticələnən fiziki və ya kimyəvi prosesdir; nəticədə iri ölçülü süxurlar aşınır və qalıqlarından çökmə süxurlar yaranır. Fəsillərdən asılı olaraq hava şəraitinin dəyişməsi aşınma prosesini sürətləndirir. Aşınma prosesi fiziki, kimyəvi və bioloji olmaqla üç növə ayrılır. Fiziki aşınmada havanın temperaturunun dəyişməsi nəticəsində süxurlar parçalanır, lakin kimyəvi tərkibi dəyişmir; məsələn, səhralarda gecə-gündüz temperatur fərqinin çoxluğu, ya da suyun çatda donub-əriməsi (donarkən genişlənərək çatı böyütməsi) süxurun parçalanmasına səbəb olur. Kimyəvi aşınmada süxurların tərkibi su, karbon qazı, oksigen və digər qazların təsiri ilə dəyişir; yağıntı çox olan ərazilərdə kimyəvi aşınma daha sürətlə gedir. Bioloji aşınmada canlı orqanizmlərin təsiri ilə süxurlar parçalanır — bitki kökləri böyüyərkən süxurda çat yaradır, kök ucundakı ifraz olunan maddələr isə tədricən süxurun kimyəvi tərkibini dəyişdirir.
Əsas terminlər
| Aşınma növü | Səbəb | Nəticə |
|---|---|---|
| Fiziki aşınma | Temperatur dəyişməsi (məsələn, suyun çatda donub-əriməsi) | Süxurun kimyəvi tərkibi dəyişmədən parçalanması |
| Kimyəvi aşınma | Su, karbon qazı, oksigen və digər qazların təsiri | Süxurun tərkibinin dəyişməsi |
| Bioloji aşınma | Canlı orqanizmlərin (bitki köklərinin) təsiri | Çatların yaranması və süxurun kimyəvi tərkibinin dəyişməsi |
Mətndə təsvir olunan üç aşınma növünün səbəb və nəticəyə görə müqayisəsi.
- 1Su çata dolur: Çatlayan hissədən süxura su dolur.
- 2Donma: Su donarkən genişlənir və süxurdakı çatın böyüməsinə səbəb olur.
- 3Əritmə: Buz əridikdə su dərinləşmiş çata dolur.
- 4Təkrarlanma: Bu prosesin təkrarlanması süxurun parçalanmasıyla nəticələnir.
Bilirsinizmi bölməsinə görə Appalaç dağları bir vaxtlar 9000 m-dən yüksək olub, hazırda isə ən yüksək zirvəsinin hündürlüyü 2037 m-dir — bunun səbəblərindən biri milyon illər boyu baş verən fiziki aşınmadır.
Fiziki aşınma zamanı süxurun kimyəvi tərkibinin dəyişdiyini düşünmək səhvdir — fiziki aşınmada tərkib dəyişmir, yalnız süxur parçalanır; tərkib kimyəvi aşınmada dəyişir.
Yağıntının miqdarı çox olan ərazilərdə kimyəvi aşınmanın sürətləndiyi unudulmamalıdır.
Qaydalar
- 1Hava şəraiti müəyyən ərazidə müəyyən zamanda müşahidə olunan yağıntı, külək, bulud kimi atmosfer hadisələridir və fəsillərə görə dəyişir.
- 2Aşınma hava şəraiti və canlıların təsiri ilə süxurların parçalanması ilə nəticələnən fiziki və ya kimyəvi prosesdir.
- 3Fiziki aşınmada süxurun kimyəvi tərkibi dəyişmir, yalnız temperatur dəyişməsi (məsələn, suyun donub-əriməsi) səbəbindən parçalanma baş verir.
- 4Kimyəvi aşınmada su, karbon qazı və oksigen kimi maddələrin təsiri ilə süxurun tərkibi dəyişir.
- 5Bioloji aşınmada bitki kökləri süxurlarda çat yaradaraq və kimyəvi tərkibini dəyişdirərək süxurun parçalanmasına səbəb olur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir