Elektrik cərəyanı
Elektrik cərəyanının necə yarandığını, elektrik dövrəsinin hansı elementlərdən ibarət olduğunu və cərəyanla gərginliyin hansı cihazlarla ölçüldüyünü öyrənmək.
Fənərin enerji mənbəyi batareyadır. Batareyanın kimyəvi enerjisi elektrik enerjisinə çevrilir və lampaya ötürülür; bu zaman fənərin naqillərindən elektrik cərəyanı keçir. Elektrik cərəyanı elektrik yükünə malik olan zərrəciklərin nizamlı hərəkəti nəticəsində yaranır. Elektrik yükünün müsbət və mənfi olmaqla iki növü var. Televizor, fen, ütü və digər elektrik avadanlıqları işləyərkən onların naqillərində mənfi yüklü zərrəciklər olan elektronlar hərəkət edir.
Elektronların nizamlı hərəkəti üçün lazım olan enerjini batareya və ya elektrik şəbəkəsi təmin edir. Enerjinin lampaya ötürülməsi üçün batareya ilə lampanı birləşdirən naqillərdə boşluq və ya qırıq hissələr olmamalıdır; əks halda elektronların hərəkət etməsi mümkün olmaz. Düyməyə basaraq elektrik avadanlığını işə saldıqda və ya söndürdükdə enerji mənbəyi ilə həmin avadanlıq arasında əlaqə qurulur və ya kəsilir.
Elektrik dövrəsi batareya və ya şəbəkə kimi enerji mənbələrindən, lampa, motor və ya zəng kimi elektrik avadanlıqlarından, mənbə ilə avadanlıqları birləşdirmək üçün naqillərdən və açıb-bağlamaq üçün açarlardan təşkil olunur. Mənbə, avadanlıqlar və açarlar dövrə elementləridir. Elektrik cərəyanı ampermetrlə ölçülür və vahidi amperdir (A).
Elektrik dövrəsinin sxemini çəkmək üçün dövrə elementlərini bildirən simvollardan istifadə olunur. Batareya dövrədəki cihaz və avadanlıqları enerji ilə təmin edir. Naqil dövrə elementlərini enerji mənbəyi ilə birləşdirir. Lampa elektrik enerjisini işıq enerjisinə çevirir. Elektrik motoru elektrik enerjisini kinetik enerjiyə çevirir. Zəng elektrik enerjisini səs enerjisinə çevirir. Açar isə açıq və qapalı hal arasında keçərək enerji mənbəyi ilə avadanlıq arasında əlaqəni kəsir və ya qurur. Cərəyanı ölçən cihaz ampermetr, gərginliyi ölçən cihaz isə voltmetrdir.
Batareyaların üzərində 1,5V, 3V və 9V kimi qeydlərə rast gəlinir; bu qeydlər batareyanın gərginliyini bildirir. Gərginlik nə qədər yüksək olarsa, batareyanın yüklü zərrəciklərə verdiyi enerji də o qədər çox olar. Gərginliyin vahidi voltdur (V) və voltmetr adlı cihazla ölçülür. Simvollardan istifadə etməklə lampa, açar və batareyadan ibarət sadə dövrənin sxemi çəkilə bilər.
Əsas terminlər
| Dövrə elementi | Funksiyası |
|---|---|
| Batareya | Dövrədəki cihaz və avadanlıqları enerji ilə təmin edir. |
| Naqil | Dövrə elementlərini enerji mənbəyi ilə birləşdirir. |
| Lampa | Elektrik enerjisini işıq enerjisinə çevirir. |
| Elektrik motoru | Elektrik enerjisini kinetik enerjiyə çevirir. |
| Zəng | Elektrik enerjisini səs enerjisinə çevirir. |
| Açar | Enerji mənbəyi ilə avadanlıq arasında əlaqəni kəsir və qurur (açıq və qapalı hal). |
Mətndəki simvollar cədvəlinə əsasən dövrə elementlərinin funksiyaları.
| Ölçmə cihazı | Funksiyası |
|---|---|
| Ampermetr | Elektrik cərəyanını ölçür. |
| Voltmetr | Gərginliyi ölçür. |
Mətndəki ölçmə cihazları cədvəlinə əsasən.
- 1Enerji mənbəyi: Fənərin enerji mənbəyi batareyadır.
- 2Enerji çevrilməsi: Batareyanın kimyəvi enerjisi elektrik enerjisinə çevrilir və lampaya ötürülür.
- 3Cərəyanın yaranması: Bu zaman fənərin naqillərindən elektrik cərəyanı keçir.
- 4Şərt: Naqillərdə boşluq və ya qırıq hissə olmamalıdır, əks halda elektronların hərəkəti mümkün olmaz.
Közərmə lampası və elektrik açarı kimi dövrə elementləri, eləcə də ilk istilik elektrik stansiyası və elektrik şəbəkəsi məşhur mühəndis Tomas Edison tərəfindən XIX əsrdə ixtira olunub.
Elektronların müsbət yüklü olduğunu düşünmək səhvdir — elektronlar mənfi yüklü zərrəciklərdir.
Naqillərdə boşluq və ya qırıq hissə olduqda elektronların hərəkəti mümkün olmur və dövrədə cərəyan yaranmır.
Qaydalar
- 1Elektrik cərəyanı elektrik yükünə malik zərrəciklərin (elektronların) nizamlı hərəkəti nəticəsində yaranır; elektronlar mənfi yüklüdür.
- 2Elektronların hərəkəti üçün lazım olan enerjini batareya və ya elektrik şəbəkəsi təmin edir; naqillərdə boşluq və ya qırıq hissə olarsa cərəyan yaranmaz.
- 3Elektrik dövrəsi enerji mənbəyindən (batareya/şəbəkə), elektrik avadanlıqlarından (lampa, motor, zəng), naqillərdən və açarlardan ibarətdir — bunlar dövrə elementləridir.
- 4Elektrik cərəyanı ampermetrlə ölçülür və vahidi amperdir (A); gərginlik voltmetrlə ölçülür və vahidi voltdur (V).
- 5Batareyanın gərginliyi (1,5V, 3V, 9V kimi) nə qədər yüksəkdirsə, yüklü zərrəciklərə verdiyi enerji bir o qədər çoxdur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir