Səslər bir-birindən necə fərqlənir

Musiqi dərsində zil və bəm səslər haqqında öyrənilib; bəzi səslər bizi narahat edir, bəziləri isə xoşumuza gəlir, bəzən alçaq, bəzən gur səslə danışırıq. Fəaliyyətdə üç plastik stəkanın ətrafına üç fərqli rezin halqa keçirilir; rezinlər eyni məsafəyə çəkilib buraxıldıqda çıxan səsə qulaq asılır, sonra rezinlərdən biri əvvəlkindən daha böyük məsafəyə çəkilib buraxılaraq müşahidə davam etdirilir. Rezini daha çox dartdıqda ona daha çox enerji verilir, bu isə rezinin hərəkət etdirdiyi zərrəciklərin enerjisini artırır; rezin halqanı daha çox dartıb sərbəst buraxdıqda daha gur səs eşidilir. Səslə ötürülən enerji çox olduqda həmin səs gur səs, az olduqda isə alçaq səs kimi eşidilir.

Səsin gurluğu desibel (dB) ilə ifadə olunur. Gurluğu 70 dB-dən çox olan səslər insan sağlamlığı üçün zərərlidir, çünki eşitmə duyğusunun zəifləməsinə səbəb ola bilər; buna görə səs gurluğunun yüksək olduğu məkanda uzun müddət qalmaq məsləhət görülmür, belə yerlərdə işləyənlər qulaqlarını qorumaq üçün qulaqlıqdan istifadə etməlidirlər. Körpə uşaqların ağlama səsi bəzən 120 dB-ə qədər çata bilər; bu isə təyyarə mühərrikinin səsindən sadəcə 10 dB azdır.

Səslərin sadəcə gurluğu deyil, tonları da fərqlidir. Uşaqların, qadınların və kişilərin səs tonlarındakı fərq səs tellərinin uzunluğundakı fərqlərdən yaranır: uşaqlarda səs telləri qadınların səs tellərindən, qadınların səs telləri isə kişilərin səs tellərindən daha qısadır. Uşaq səsləri daha çox incə səs tonunda olur və zil səslər adlanır; yetkin kişi səsləri isə daha çox qalın səs tonunda olur və bəm səslər adlanır. Simli alətlərdə ifa edərkən simin üzərinə basaraq rəqsi hərəkət edən hissəsinin uzunluğunu azaltdıqda zil, çoxaltdıqda isə bəm səs çıxır; simlərin qalınlığının fərqli olması da simin çıxardığı səsin zil və ya bəm olmasına təsir edir.

Səs tonu səsin tezliyi ilə əlaqədardır. Tezlik səs mənbəyinin bir saniyədəki rəqsi hərəkətlərinin sayıdır və vahidi hersdir (Hz). Səsin tezliyi çox olarsa, həmin səsi zil səs, az olarsa, bəm səs kimi eşidirik: kamertonun qolları bir saniyədə dörd dəfə rəqsi hərəkət edibsə, yaranan səsin tezliyi 4 hersdir, qolların rəqsi hərəkəti bir saniyədə iki dəfə təkrarlandıqda isə 2 hers tezliyi olan səs yaranır.

İnsan qulağı tezliyi 20 hersdən çox və 20 000 hersdən az olan səsləri eşidə bilir; bu tezlik aralığı insanın eşitmə aralığı adlanır. Digər canlılar insanın eşidə bilmədiyi səsləri eşidə bilir: itlər 65 000 hers tezliyi olan səsi, fillər isə 5 hers tezliyi olan səsi eşidir. Tezliyi 20 000 hersdən çox olan səslər ultrasəs, 20 hersdən az olan səslər isə infrasəs adlanır.