Səs başqa mühitlərdə yayılırmı

Delfinlər səs tellərinə malik deyil; buna baxmayaraq onlar başlarının ön hissəsində yerləşən tənəffüs dəliyindən və ya burunlarındakı kisədən istifadə edərək səs çıxarmaqla bir-biri ilə xəbərləşir və ov edirlər. Fəaliyyətdə əvvəlcə havada iki qaşıq bir-birinə vurularaq çıxan səsə qulaq asılır, sonra qulaq su ilə dolu butulkanın boğaz hissəsinə yaxınlaşdırılaraq qaşıqlar suda bir-birinə vurulur və çıxan səsə qulaq asılır; bu təcrübə səsin suda da yayıldığını göstərir.

Suyu təşkil edən zərrəciklər havanı təşkil edən zərrəciklərə nisbətən daha sıx yerləşir, buna görə suda rəqsi hərəkət daha sürətlə ötürülür və səsin sudakı sürəti havadakı sürətindən daha böyükdür. Səsin havadakı sürəti təqribən 340 m/san, sudakı sürəti isə 1500 m/san-dir. Bərk cisimlərdə zərrəciklər mayelərə nisbətən daha sıx yerləşdiyindən səsin bərk cisimlərdəki sürəti mayelərdəki sürətindən də böyükdür; məsələn, səsin poladdakı sürəti 5000 m/san-dir. Marsın atmosferinin sıxlığı Yerin atmosferinin sıxlığından azdır, buna görə Marsda səsin sürəti sadəcə 240 m/san-dir.

Küçədəki səslərin evdə eşidilməməsi üçün pəncərələr aralarında boşluq olan iki və ya üçqat şüşədən hazırlanır; şüşə qatları arasından hava çıxarılaraq evə səsin daxil olmasının qarşısı alınır. İşıq kimi səs də səthlərdən əks olunur; səsin səthlərdən əks olunmasına əks-səda deyilir. Delfin və yarasa kimi bəzi canlılar əks-sədadan istifadə edərək maneə və ya şikarla aralarındakı məsafəni müəyyən edirlər: yaxındakı cisimlərə səs daha tez çatır və əks olunaraq daha tez qayıdır, daha uzaqdakı cisimlərə çatıb geri qayıtması isə daha çox vaxt tələb edir.

Əks-səda vasitəsilə məsafələrin təyin olunmasına səs lokasiyası deyilir; səs lokasiyasından maşınları park etməyə kömək edən sensorlarda, dəniz və okeanların dərinliyinin ölçülməsində və bir çox başqa sahələrdə istifadə olunur. Səsin havadakı və ya sudakı sürətini bildiyimiz üçün gedib-qayıtma zamanını ölçərək məsafəni s = v × t düsturundan istifadə edərək tapa bilərik (s — məsafə, v — səsin suda və ya havada sürəti, t — zaman). Əks-sədanın gedib-qayıtma müddətini ikiyə böldükdə səsin əks olunduqdan sonra bizə çatması üçün nə qədər zaman keçdiyini tapa bilərik; məsələn, səsin maneəyə çatması və qayıtması 4 saniyə çəkirsə, maneəyə çatması üçün 2 saniyə, əks olunub geri qayıtması üçün də 2 saniyə keçir.

Müxtəlif səthlər səsi fərqli miqdarda əks etdirir: bərk səthlər səsi daha çox əks etdirir, yumşaq səthlər isə daha çox udur. Divan, kreslo və pərdə kimi yumşaq səthi olan əşyalar səsi udur; konsert zallarında və səsyazma studiyalarında əks-sədanın musiqinin keyfiyyətini aşağı salmaması üçün bərk səthlərin əksəriyyəti yumşaq materiallarla örtülür. Səs lokasiyasından istifadə edərək balıqların yerini müəyyənləşdirmək və dənizin dərinliyini ölçmək mümkündür.