Səs necə yaranır

Azər gitarada ifa edən musiqiçinin əllərini müşahidə edir: musiqiçi gitaranın simlərinə mizrabla toxunduqda səs eşidilir, ovcuyla simləri sıxdıqda isə səs kəsilir. İpə bağlanmış metal kürəni sağa çəkib buraxsaq, kürə əvvəlcə sağdan sola, sonra soldan sağa hərəkət edəcək. Bir ucunu tərpənməz saxladığımız xətkeşin digər ucuna qüvvə tətbiq etsək, xətkeşin sərbəst ucu aşağı və yuxarı hərəkət edəcək. Kamertona çəkiclə vurduqda onun qolları irəli və geri hərəkət edir. Kürənin, xətkeşin sərbəst ucunun və kamertonun qollarının hərəkəti rəqsi hərəkətdir — rəqsi hərəkət cismin təkrar olunan hərəkətidir.

Rəqsi hərəkət edən bir cismin ətrafındakı hava zərrəcikləri də bu cismin təsiri ilə rəqsi hərəkətə başlayır. Kamertonun qolları rəqsi hərəkət edərkən qolların yaxınlığındakı hava zərrəciklərini hərəkət etdirir; bu zərrəciklər digər hava zərrəcikləriylə toqquşaraq onların da hərəkət etməsinə səbəb olur. Hava zərrəciklərinin ardıcıl olaraq bir-biri ilə toqquşması nəticəsində qulaqdakı təbil pərdəsinin yaxınlığındakı zərrəciklər də hərəkətə başlayır, nəhayət təbil pərdəsi özü rəqsi hərəkət edir və biz səs eşidirik. Rəqsi hərəkət edən bir cisim mühitdəki zərrəciklərin hərəkət etməsinə səbəb olduqda səs yaranır. Nağaranın dərisi, kamertonun qolları və gitaranın simi səs mənbələridir: onlar rəqsi hərəkət edərkən hava zərrəciklərinin də hərəkət etməsinə səbəb olur və səs yaranır.

Səsin yaranması üçün rəqsi hərəkət edən cisim və bu cismin təsiri ilə hərəkət edən zərrəciklər olmalıdır. Havanın olmadığı Ayda gitarada ifa etmək mümkün deyil, çünki gitaranın simi rəqsi hərəkət etdikdə onun təsiri ilə rəqsi hərəkət edən hava zərrəcikləri Ayda mövcud deyil. Səs yayılarkən havadakı zərrəciklərin hərəkəti dartılmış bir yayın halqalarının hərəkətinə bənzəyir: yayın ayrı-ayrı halqaları irəliyə və geriyə doğru rəqsi hərəkət edir, yay isə özü yerini dəyişmir. Eynilə, səs yayılarkən mənbənin yaxınlığındakı hava zərrəcikləri təbil pərdəsinə qədər özləri hərəkət etmir, yalnız yaxınlıqdakı zərrəciklərlə toqquşaraq onları hərəkət etdirir.

Rəqsi hərəkət edən cismin təsiri ilə hava zərrəcikləri əvvəlcə bir-birinə yaxınlaşır, toqquşur və bir-birindən uzaqlaşır: zərrəciklər bir-birinə yaxınlaşdıqda sıxlaşma, uzaqlaşdıqda isə seyrəkləşmə müşahidə olunur. Zərrəciklərin seyrəkləşmə və sıxlaşmasının ardıcıl olaraq təkrarlanması səsin mənbədən ətrafa yayılmasına səbəb olur. İnsanın səsi də səs tellərinin rəqsi hərəkəti nəticəsində yaranır: səs telləri qırtlaqda, nəfəs yolunun üzərində yerləşir. İnsanlar danışarkən və ya mahnı oxuyarkən rəqsi hərəkət edən səs telləri ağciyərdən xaric olunan havadakı zərrəciklərin də rəqsi hərəkət etməsinə səbəb olur; səs telləri açılıb-bağlanaraq rəqsi hərəkət edir. Əksər hallarda səs mənbəyi ilə qulaqlarımız arasında çox kiçik məsafə fərqi olduğundan səs bir qulağımıza digərinə görə cüzi fərqlə daha tez çatır; bu kiçik zaman fərqinə görə beynimiz səsin gəldiyi istiqaməti müəyyən edə bilir.