Heyvanlar mühitə necə uyğunlaşır

Quruda yaşayan heyvanların bədən hissələri yaşadıqları mühitdə asanlıqla hərəkət etmələri üçün uyğunlaşmışdır. Ayaqları və ya digər bədən üzvlərinin köməyi ilə heyvanlar gəzmək, qaçmaq və ya tullanmaqla hərəkət edir; ilanlar kimi ayaqları olmayan heyvanlar isə hərəkət edərkən bədəninin digər hissələrindən istifadə edir. Kenqurunun əzələli ayaqları ona uzaq məsafələrə tullanmaq, hepardın əzələli ayaqları isə sürətli qaçmaq imkanı verir; hər ikisinin uzun və güclü quyruğu tarazlıqda kömək edir. İlanın gövdəsinin alt tərəfindəki xüsusi pulcuqlar isə onun səthə yapışmasına və irəliləməsinə kömək edir.

Su mühitində yaşayan heyvanların əksəriyyəti suyun müqavimətini azaldan və suda daha sürətli hərəkətə kömək edən axıcı uzunsov bədən formasına malikdir; bu forma, əsasən, bədənin orta hissəsinin geniş, baş və quyruq hissələrinin dar olması ilə seçilir. Pinqvinlərin, ördəklərin və qurbağaların ayaq barmaqlarının aralarında üzmə pərdəsi olur; balıqların və delfinlərin üzgəcləri var və əksər balıqlar üzgəclərindən istifadə edərək həm hərəkət edir, həm də bədənlərinin tarazlığını saxlayır. Tısbağaların və morjların kürəkşəkilli ətrafları, balinaların isə güclü quyruqları var. Yarasalar, quşların və həşəratların əksəriyyəti uça bilir; bütün uçan heyvanların güclü qanadları olur, həşəratlar və yarasaların bədənləri isə kiçik və yüngül olduğu üçün asanlıqla uçurlar. Quşlarda uçma ilə əlaqədar xüsusi uyğunlaşmalar yaranıb: güclü bədən əzələləri qanad çalmalarını təmin edir, möhkəm içiboş sümüklər kütləsini azaldıb uçmağı asanlaşdırır, ön ətraflar güclü qanadlara çevrilib, axıcı bədən forması havada sürətlə hərəkəti təmin edir, lələklər isə həm bədəni isti saxlayır, həm də uçmağa kömək edir. Kəpənəyin yüngül bədəni onun uçmasına kömək edir; yarasa isə güclü qanadlarının köməyi ilə uça bilən yeganə məməlidir.

Əksər canlıların oksigenə ehtiyacı var. Quru heyvanları atmosfer havasındakı oksigenlə tənəffüs edir, su heyvanlarında isə suda həll olmuş oksigeni və ya suyun səthindəki atmosfer havasını qəbul etməyə kömək edən uyğunlaşmalar yaranmışdır. Su mühitində yaşayan bəzi heyvanlar nəm dəri vasitəsilə tənəffüs edir; məsələn, yetkin qurbağa suyun altında olarkən yalnız dərisi vasitəsilə tənəffüs edir. Balıq və yengəc kimi su heyvanları isə qəlsəmələr ilə tənəffüs edir: qəlsəmə çoxlu miqdarda kapilyarlarla təchiz olunub, suda həll olmuş oksigen bu qəlsəmələrdən qana keçir, qanda olan karbon qazı isə qəlsəmələrdən suya verilir. Ağciyər balığı Afrikanın palçıqlı çaylarında rast gəlinən qeyri-adi bir balıqdır: digər balıqlar kimi suda nəfəs almaq üçün qəlsəmələrdən istifadə etsə də, hava ilə nəfəs almaq üçün bir cüt ağciyəri də var.

Suiti, balina və delfin kimi su məməliləri suda yaşasalar da, ağciyərləri vasitəsilə havadakı oksigenlə tənəffüs edirlər. Bu heyvanların ağızlarının bir qədər yuxarısında burun dəlikləri və ya başlarının üst hissəsində tənəffüs dəlikləri var; bədənlərinin böyük hissəsi su altında olduqda belə suyun səthinə çıxaraq bu dəliklər vasitəsilə oksigeni qəbul edə bilirlər. Suyun altında olduqları zaman isə suyun daxil olmasının qarşısını almaq üçün xüsusi əzələləri burun və ya tənəffüs dəliklərini bağlayır.