Uyğunlaşma nədir

Sinifdə şagirdlər bir qrup dovşanın isti cənub iqlimindən soyuq şimal iqliminə köçürülməsini müzakirə edərkən üç fərqli fikir səslənir: bəziləri bütün dovşanların, bəziləri əksəriyyətinin yeni mühitə uyğunlaşacağını, bəziləri isə heç birinin sağ qalmayacağını düşünür. Bu sualın cavabı canlıların mühitə uyğunlaşma qabiliyyətindən asılıdır. Fərqli canlılar müxtəlif mühitlərdə yaşayır. Bitki və ya heyvanların yaşadığı mühit habitat və ya yaşayış məskəni adlanır. Bitki və heyvanlar qida, su, sığınacaq və yaşamaq üçün yer ehtiyaclarını yaşayış məskəni hesabına əldə edir. Meşə, çəmənlik, səhra, çay, göl və okean kimi hər bir yaşayış məskənində canlılara müxtəlif mühit amilləri təsir edir.

Günəş işığı, temperatur, hava, su və torpaq mühitin abiotik və ya cansız amilləridir. Eyni yaşayış məskənində bitkilər, heyvanlar və mikroorqanizmlər qarşılıqlı əlaqədə olur və bir-birinə təsir göstərir; bunlar isə mühitin biotik və ya canlı amilləridir. Canlılar yaşayış məskənlərində ancaq ehtiyacları ödənildikdə yaşaya bilərlər. Hər bir canlı öz yaşayış məskənində yaşaya bilməsi üçün hava, qida və su əldə etməli, yırtıcılardan qorunmalı, çoxalmalı və mühit şəraitindəki dəyişikliklərlə mübarizə apara bilməlidir.

Canlılar bu xüsusiyyətləri uyğunlaşmalar nəticəsində qazanır. Hər bir canlının özünəməxsus uyğunlaşmaları var və uyğunlaşmaların əksəriyyətinin baş verməsi üçün uzun müddət tələb olunur. Uyğunlaşmalar canlıların quruluşu və ya davranışı ilə əlaqədar ola bilər. Quruluş uyğunlaşmaları canlının təbii yaşayış mühitində sağ qalmasına kömək edən onun bədən hissələrində baş vermiş dəyişkənliklərdir; heyvanların bədən forması, rəngi və bədən örtüyü, bitkilərin tikanları və rəngli çiçəkləri quruluş uyğunlaşmalarıdır. Məsələn, delfinin bədən forması onun sürətlə üzməsinə, kaktusun tikanşəkilli yarpaqları isə su itkisini azaltmağa kömək edir.

Davranış uyğunlaşmaları isə canlının təbii yaşayış mühitində sağ qalmasına kömək edən xüsusi davranış formalarıdır; köç etmək, qış və yay yuxusuna getmək və quşların nəğmə oxuması davranış uyğunlaşmalarıdır. Surikatlar digər surikatları yırtıcılardan xəbərdar etmək üçün daim müşahidələr aparır, pinqvinlər isə isinmək üçün bir yerə toplaşırlar. Köçəri quşlardan olan çöl qazları V formasında uçduqda enerjiyə qənaət edirlər: hər bir quş qarşısındakı quşdan bir qədər yuxarı uçur, nəticədə daha az hava müqaviməti ilə üzləşir, quşlar isə növbə ilə öndə olur və yorulanda arxa sıraya keçirlər. İnsanın baş barmağının eyni əlin bütün barmaqlarına toxuna bilməsi də bir uyğunlaşmadır; şimpanzelərdə də əlin baş barmağı digər barmaqlarla qarşılaşa bilir və bu, meymunlara bir çox hərəkəti icra etməyə kömək edir.