Canlılar mühitə uyğunlaşa bilmədikdə nə baş verir
Yaşayış mühitinin təbii hadisələr və insan fəaliyyəti nəticəsində dəyişməsini, canlıların köç etməsi və ya nəslinin kəsilməsini, nəsli kəsilmiş və nəsli kəsilməkdə olan canlı nümunələrini, həmçinin BTMİ, "Qırmızı kitab" və Milli parklar vasitəsilə mühafizəni öyrənmək.
Ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklər bitki, heyvan və digər canlılara birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərir. Yaşayış mühiti yanğınlar, quraqlıqlar, daşqınlar kimi təbii hadisələr və insan fəaliyyəti nəticəsində dəyişə bilər. Canlılar yaşayış mühitindəki dəyişikliklərə uyğunlaşa bilmədikdə başqa ərazilərə köç edir və ya məhv olur; bəzi canlılar, məsələn, bitkilər başqa ərazilərə köçə bilmir. Bəzən dəyişikliklər o qədər geniş əraziləri əhatə edə bilər ki, köçmək üçün heç bir yer qalmaz. Canlılar belə gözlənilməz dəyişikliklərə uyğunlaşa bilmədikdə və ya yeni ərazilərə köçə bilmədikdə onların sayı azalır; nəticədə bu canlıların nəsli kəsiləcək və ya nəsli kəsilmək təhlükəsi altına düşəcəkdir.
Yunlu mamont, dodo quşu, qılınc dişli pələng və Tasmaniya canavarı kimi nəsli kəsilmiş heyvanların Yer kürəsində artıq heç bir nümayəndəsi qalmamışdır. Hazırda bir çox bitki və heyvanın sayı çox azaldığı üçün onların nəsli kəsilmək təhlükəsi var; bu, əsasən, həddən artıq məhsul yığımı, ovçuluq, meşələrin qırılması və mühiti çirkləndirməsi kimi insanın fəaliyyətləri ilə əlaqəlidir. Bu fəaliyyətlər canlılara birbaşa təsir göstərir və ya onların yaşayış mühitlərinin məhv olmasına səbəb olur. Məsələn, Xəzər suitisi, bezoar keçisi və qayabalığı nəsli kəsilməkdə olan heyvanlardır; şabalıdyarpaq palıd, zərif meşənovruzu və xarıbülbül isə nəsli kəsilməkdə olan bitkilərdir.
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı (BTMİ) nəsli kəsilməkdə olan bitki və heyvanları siyahıya alır və onları qorumaq üçün tədbirlər görür; BTMİ bitki, göbələk və heyvanların vəziyyətinin ən gec on ildən bir, mümkün olduqda beş ildən bir qiymətləndirilməsini tövsiyə edir. Canlılar yaşayış mühitindən asılı olduğuna görə bütövlükdə həmin ərazilər mühafizə olunur. Təbii şəraitdə yaşayan, nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan heyvan, bitki və göbələklərin mühafizəsinin səmərəli üsullarından biri də onların "Qırmızı kitab"a daxil edilməsidir. Milli parklar və təbiət qoruqları bitki və heyvanların, xüsusilə də nəsli kəsilməkdə olanların təbii yaşayış mühitlərində mühafizəsi üçün nəzərdə tutulan ərazilərdir; Milli parklar ətraf mühitin və canlıların mühafizəsi, eləcə də təhsil, elmi tədqiqatlar və s. məqsədlərə xidmət edir. Xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan bir çox dərman bitkisi də nəsli kəsilmək təhlükəsi altındadır.
Əsas terminlər
| Qrup | Nümunə canlılar |
|---|---|
| Nəsli kəsilmiş heyvanlar | Yunlu mamont, dodo quşu, qılınc dişli pələng, Tasmaniya canavarı |
| Nəsli kəsilməkdə olan heyvanlar | Xəzər suitisi, bezoar keçisi, qayabalığı |
| Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər | Şabalıdyarpaq palıd, zərif meşənovruzu, xarıbülbül |
| Mühafizə tədbirləri | BTMİ-nin siyahıyaalması, "Qırmızı kitab"a daxil etmə, Milli parklar/təbiət qoruqları |
| Nəsli kəsilmə səbəbləri | Həddən artıq məhsul yığımı, ovçuluq, meşələrin qırılması, mühiti çirkləndirmə |
Mətndə göstərilən nümunələrə əsasən nəsli kəsilmə vəziyyəti və mühafizə tədbirləri.
- 1Addım 1 — Hər iki anlayışın tərifini xatırla: Nəsli kəsilmiş canlının Yer kürəsində artıq heç bir nümayəndəsi qalmır; nəsli kəsilməkdə olan canlının isə sayı azalıb, lakin hələ mövcuddur.
- 2Addım 2 — Canlını mətndəki siyahı ilə müqayisə et: Xəzər suitisi mətndə «nəsli kəsilməkdə olan heyvanlar» siyahısındadır (Xəzər suitisi, bezoar keçisi, qayabalığı), «nəsli kəsilmiş heyvanlar» siyahısında (yunlu mamont, dodo quşu, qılınc dişli pələng, Tasmaniya canavarı) yoxdur.
- 3Addım 3 — Nəticəni çıxar: Deməli, Xəzər suitisi nəsli kəsilməkdə olan heyvandır — hələ mövcuddur, lakin təhlükə altındadır.
"Nəsli kəsilmiş" və "nəsli kəsilməkdə olan" ifadələrini qarışdırma: KƏSİLMİŞ canlının artıq HEÇ BİR NÜMAYƏNDƏSİ QALMIR, KƏSİLMƏKDƏ OLAN canlı isə HƏLƏ MÖVCUDDUR, sadəcə sayı azalıb.
Nəsli kəsilmə təhlükəsini yalnız təbii hadisələrlə izah etmək səhvdir — mətnə görə əsas səbəb, əsasən, İNSAN FƏALİYYƏTLƏRİDİR (məhsul yığımı, ovçuluq, meşə qırılması, çirkləndirmə).
BTMİ, "Qırmızı kitab" və Milli parkları qarışdırma: BTMİ siyahıya alıb QİYMƏTLƏNDİRƏN təşkilatdır, "Qırmızı kitab" canlıların DAXİL EDİLDİYİ siyahıdır, Milli park isə canlıların YERİNDƏ MÜHAFİZƏ OLUNDUĞU ərazidir.
Qaydalar
- 1Ətraf mühitdəki dəyişikliklər bitki, heyvan və digər canlılara birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərir; yaşayış mühiti yanğın, quraqlıq, daşqın kimi təbii hadisələr və insan fəaliyyəti nəticəsində dəyişə bilər.
- 2Canlılar dəyişikliklərə uyğunlaşa bilmədikdə başqa ərazilərə köç edir və ya məhv olur; bitkilər kimi bəzi canlılar köçə bilmir, dəyişikliklər çox geniş əraziləri əhatə etdikdə isə köçmək üçün yer qalmaya bilər.
- 3Uyğunlaşa/köçə bilməyən canlıların sayı azalır, nəticədə nəsli kəsilir və ya nəsli kəsilmə təhlükəsi altına düşür; yunlu mamont, dodo quşu, qılınc dişli pələng və Tasmaniya canavarı kimi heyvanların Yer kürəsində artıq heç bir nümayəndəsi qalmamışdır.
- 4Bir çox bitki və heyvanın nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olması, əsasən, həddən artıq məhsul yığımı, ovçuluq, meşələrin qırılması və mühiti çirkləndirmə kimi insan fəaliyyətləri ilə əlaqəlidir (məsələn, Xəzər suitisi, bezoar keçisi, qayabalığı, şabalıdyarpaq palıd, zərif meşənovruzu, xarıbülbül).
- 5BTMİ nəsli kəsilməkdə olan canlıları siyahıya alıb qoruyur və vəziyyəti ən gec 10, mümkün olduqda 5 ildən bir qiymətləndirir; "Qırmızı kitab"a daxil etmə və Milli parklar/təbiət qoruqları da mühafizənin əsas üsullarındandır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir