Canlılar ekstremal temperaturlarda necə yaşayır

Heyvanlarda soyuq mühitlərdə yaşamaq üçün xüsusi uyğunlaşmalar vardır. Şaxtalı havalarda su hövzələri donduğu üçün qida və su əldə etmək çətinləşir; müxtəlif quruluş və ya davranış uyğunlaşmaları heyvanların belə çətin şəraitlərdə sağ qalmasına kömək edir. Məməlilərin əksəriyyətində bədənin istilik itkisini azaltmaq üçün dərilərinin altında izolyasiya rolunu oynayan qalın piy təbəqəsi var; bəzi heyvanların isə bədənləri sıx tük və ya lələklərlə örtülmüşdür — tüklərin və lələklərin arasında olan hava istiliyi pis keçirdiyi üçün bədən temperaturunu sabit saxlamağa kömək edir.

Soyuq qış aylarında lazımi qədər yem tapa bilməyən ayılar dərin qış yuxusuna gedirlər; bu müddətdə ayılar qətiyyən qidalanmır və su içmirlər, orqanizmə lazım olan su və enerji ehtiyacı isə dərialtı piy qatının hesabına təmin edilir. Heyvanlar qış yuxusuna getdikdə onların nəfəs alması yavaşıyır, ürək döyüntüləri zəifləyir və bədən temperaturu aşağı düşür; nəticədə bədən istiliyinə və enerjisinə qənaət olunur. Qurbağalar, ilanlar və hətta bəzi həşəratlar da ayılar kimi qış yuxusuna gedərək əlverişsiz şəraiti sükunət halında keçirir. Bəzi heyvanlar isə qışın gəlməsi ilə daha asan yem tapa bildikləri isti və ya mülayim iqlimi olan ərazilərə köçürlər; buna miqrasiya deyilir. Soyuq iqlim şəraitində şaxtayadavamlı bitkilər bitir; şaxtayadavamlı ağacların əksəriyyəti həmişəyaşıldır, onların sıx bitməsi istiliyin saxlanılmasına kömək edir, şam və küknar ağacları kimi bitkilərin iynəşəkilli yarpaqları isə suyun buxarlanmasını azaldaraq bu bitkilərin donmasının qarşısını alır.

Səhra və əksər quraqlıq ərazilərdə gündüz havanın temperaturu çox yüksək, su isə az olur; bu mühitdə yaşayan canlılarda su çatışmazlığına və şiddətli istilərə tab gətirmək üçün müəyyən uyğunlaşmalar yaranmışdır. İstidən qorunmaq üçün səhra ilanları və kərtənkələlərin əksəriyyəti gündüzlər kölgədə gizlənir, yalnız gecələr hava soyuyanda ova çıxır. Çöl tülküsünün bədən ölçüsünə nisbətən iri qulaqları vardır; onun qulaqları eşitmə ilə yanaşı, isti səhra iqlimində bədən temperaturunun tənzimlənməsində mühüm rol oynayır, sıx, yumşaq və uzun xəz örtüyü isə onu gün ərzində isti havadan qoruyur. Səhra heyvanlarının əksəriyyəti su içmir: səhra tısbağası lazım olan suyu yediyi qidadan alır və nadir hallarda yağan yağışlardan su ehtiyatı toplamaq üçün dayaz çuxurlar qazır. Dəvələr 50-100 litrə qədər suyu bir dəfəyə içir və həftələrlə susuz qala bilir; onlar su itkisini azaltmaq üçün çox nadir hallarda tərləyir və sidiyi orqanizmdən kənarlaşdırır, suya və aclığa olan tələbatını isə hürgüclərində toplanmış yağ ehtiyatı hesabına ödəyir.

Quraqlığa uyğunlaşma ilə əlaqədar bəzi bitkilərin kökləri yaxşı inkişaf edir və torpağın dərinliklərinə gedir; məsələn, dəvətikanı bitkisi belə köklərin köməyi ilə yerin alt qatlarındakı su ehtiyatından istifadə edir. Quraqlıq bitkilərinin əksəriyyətində yarpaqlar nisbətən az su buxarlandırmaq üçün kiçik və qalın olur, səthində mum örtüyü və tükcüklər əmələ gəlir; zirinc kimi bəzi bitkilərin yarpaqları isə tikanlara çevrilir. Addaks antilopunun qışda tünd boz-qəhvəyi tükü istiliyi daha çox udaraq bədənini isti saxlayır, yayda isə tükü ağ rənglə əvəz olunur — daha açıq rəng Günəşin istiliyini əks etdirərək bədəni sərin saxlamağa kömək edir. Səhrada yaşamaq üçün uyğunlaşmış kaktus bitkisinin qalın, şirəli və ətli gövdəsindəki su ehtiyatı bitkini quraqlıq mövsümündə qurumaqdan qoruyur; su buxarlanmasını azaltmaq üçün yarpaqlarının sahəsi kiçilərək tikana çevrilmişdir, tikanlar həm də kaktusları heyvanlar tərəfindən yeyilməkdən qoruyur, şaxələnmiş kökləri isə geniş bir ərazidən su toplamağa imkan verir.