Bitkilər ətraf mühitə necə uyğunlaşır

Müxtəlif mühitlərdə bitən bitkilər günəş işığı, hava, su və istilik olmadan yaşaya bilməz, lakin bütün bitkilərin işığa tələbatı eyni deyildir. Quruda bitən bitkilərin əksəriyyətinin, əsasən, ağacların və kolların möhkəm və odunlaşmış dikduran gövdələri olur; onların budaqları yuxarıya doğru böyüyür və yarpaqlar Günəşə tərəf istiqamətlənir, çünki fotosintez zamanı bitkinin yaşıl hissələrinin, xüsusən də yarpaqlarının günəş işığını qəbul etməyə əlverişli vəziyyətdə olması vacibdir. Bəzi bitkilərin odunlaşmamış və zəif gövdələri olduğu üçün onlar dayağa sarmaşaraq və ya bığcıqları və kökləri ilə dayağa ilişərək kifayət qədər günəş işığı udmaq üçün yuxarı qalxır; məsələn, çölsarmaşığı və lobya sarmaşan, noxud və üzüm isə dırmaşan gövdələri olan bitkilərdir. Balqabaq və çiyələk kimi bəzi bitkilərin gövdələri isə torpaq səthində yanlara doğru sürünərək yarpaqlarının hər tərəfə yayılmasını təmin edir; belə gövdələrə sürünən gövdələr deyilir.

Quruda bitən bitkilər kimi su bitkilərinə də günəş işığı, hava, su və istilik lazımdır. Əksər su bitkiləri daha çox günəş işığı udmaq üçün yaşıl yarpaqlarını və gövdələrini suyun səthindən yuxarıya doğru çıxararaq və ya suyun səthinə yayaraq mühitə uyğunlaşır; su bitkilərinə suyun səthində və ya suyun dibində rast gəlmək mümkündür. Su sünbülçiçəyinin su səthində qalmasına və üzməsinə kömək edən hava ilə dolu, şişmiş saplağı olur; bəzi suda üzən bitkilərdə isə suyun yarpağa hopmasına mane olan tükcük örtüyü olur.

Çiçəkli bitkilərdə meyvə və toxumun əmələ gəlməsi üçün əvvəlcə tozlanma, sonra isə mayalanmalar olur. Bitkilər tozlayıcı canlıları cəlb etmək üçün müxtəlif uyğunlaşmalara malikdir: tozlanmada iştirak edən həşəratları və quşları cəlb etmək üçün onların parlaq rəngli çiçəkləri və nektarları olur. Çiçəkli bitkilərin əksəriyyəti arılar, kəpənəklər və böcəklər kimi həşəratlar vasitəsilə tozlanır; həşəratlar nektar toplamaq üçün çiçəkdən-çiçəyə qonduqda tozcuqların bir çiçəkdən digərinə daşınmasına da kömək edir.

Bəzi bitkilərdə yetişmiş meyvə və toxumların yayılması üçün də uyğunlaşmalar olur ki, bu da meyvə və toxumların lazımi şərait olan yerlərə düşməsini təmin edir. Atpıtrağı kimi bitkilərin yetişmiş qarmaqcıqlı meyvələri heyvanların xəz və ya tüklərinə ilişərək uzaqlara aparılır; quşarmudu və qaragilə kimi bəzi bitkilərin şirəli meyvələri isə heyvanlar tərəfindən yeyilir və onların nəcisləri ilə birlikdə ətrafa yayılır. Yalanqoz və ağcaqayının meyvələri və zəncirotunun toxumları küləklə yayılır — onların meyvə və toxumları kiçik və yüngüldür, həmçinin küləyin uzağa aparmasına kömək edən qanadcıq və tükcüklərə malikdir. Kokos palması, manqo və qızılağac kimi su hövzələri sahillərində bitən bitkilərin meyvə və toxumları isə su vasitəsilə yayılmağa uyğunlaşmışdır: manqoda toxumlar suya düşməzdən əvvəl kökləri inkişaf edir, kokos palmasının meyvəsi suda üzə bilmək üçün hava boşluqları olan lifli qabığa malikdir, qızılağacın meyvələri isə suda batmır və sərbəst üzə bilir. İsti yay günlərində akasiya, noxud və paxla kimi bitkilərin yetişmiş meyvələri quruyaraq açılır və toxumları ətrafa səpələnir; itxiyarının toxumları isə yetişdikdən sonra selik ilə birlikdə "güllə kimi" meyvədən xaricə atılır.