Xəstəlik nədir

Mikroorqanizmlərdən qorunmaq çətindir, çünki onlara nəfəs aldığımız hava, qəbul etdiyimiz qida və içkilər vasitəsilə, habelə əşyalara toxunmaqla da yoluxa bilərik; zərərli mikroorqanizmlər bədənə daxil olaraq müxtəlif xəstəliklərə səbəb ola bilər. Xəstəlik orqanizmin normal həyat fəaliyyətinin pozulması halıdır. Xəstələnmiş insanda müəyyən simptomlar və əlamətlər müşahidə olunur: xəstənin özünü necə hiss etməsi xəstəliyin simptomları, həkim tərəfindən müşahidə edilən dəyişikliklər isə xəstəliyin əlamətləridir — məsələn, yorğunluq, başağrısı və digər ağrılar simptomlardır, qızdırma və öskürək isə əlamətlərdir. Həkimlər xəstəliklərin müəyyən edilməsi və müalicəsi üçün bu əlamətlərə, eləcə də xəstələrin şikayətlərinə əsasən onları zəruri müayinələrdən keçirir, lazım olduqda müvafiq müalicə təyin edir. Adətən, xəstəliktörədən canlılar patogen, yoluxmuş orqanizmlər isə sahib adlanır; patogenlər sahib orqanizmindən həm qida mənbəyi, həm də məskunlaşma yeri kimi istifadə edir, çünki patogen bədən səthində və ya orqanizmin daxilində yaşayır. Patogenlər təkcə insanda deyil, heyvanlarda və bitkilərdə də müxtəlif xəstəliklərə səbəb olur; bəzi bakteriya və göbələklər, həmçinin viruslar patogenlərə aid edilir. Bakteriya və göbələklərdən fərqli olaraq virus adlanan mikroorqanizmlər çox kiçikdir və sahib orqanizm olmadan yaşaya və ya çoxala bilmir; onlar müxtəlif canlıları yoluxdura bilər — qızılca qızılca virusunun, zökəm isə zökəm virusunun səbəb olduğu yoluxucu xəstəlikdir. Əksər alimlər virusları canlı orqanizm hesab etmir, çünki onlarda canlıların bir çox əlaməti müşahidə olunmur: viruslar sahib orqanizmdən kənarda böyüyə, qidalana və çoxala bilmir, ancaq sahib orqanizmin canlı hüceyrəsinə daxil olduqları zaman özlərinin surətini çıxararaq çoxalırlar. Patogenlərin insan, heyvan və bitki orqanizminə daxil olması ilə baş verən xəstəliklərə yoluxucu və ya infeksion xəstəliklər deyilir; bu xəstəliklər müəyyən şəraitdə yoluxmuş orqanizmdən sağlam orqanizmlərə keçir və geniş yayıla bilir. Yoluxma ilə baş verən infeksion xəstəliklərə müxtəlif patogenlər səbəb olur: bakteriyalar birhüceyrəli orqanizmlərdir, sahib orqanizmdə və sərbəst yaşaya bilir, vərəm, vəba, tetanus, bruselyoz və pnevmoniyaya səbəb olur; viruslar yalnız canlı hüceyrənin daxilində yaşaya və çoxala bilər, qrip, suçiçəyi, qızılca, zökəm və koronavirusa səbəb olur; göbələklər birhüceyrəli və ya çoxhüceyrəli orqanizmlərdir, sahib orqanizmdə və sərbəst yaşaya bilir, ayaq, dırnaq və dəri göbələk xəstəliklərinə səbəb olur. Lakin bütün xəstəliklər yoluxucu deyil: məsələn, anemiya, artıq çəki və piylənmə, tütünçəkmə və spirtli içkilərdən istifadə səbəbindən baş verən qan dövranı və tənəffüs orqanlarının xəstəlikləri yoluxucu olmayan xəstəliklər sayılır, bu xəstəliklər bir canlıdan digərinə keçə bilməz və oturaq həyat tərzi, düzgün qidalanmama, stres, ətraf mühitin çirklənməsi nəticəsində meydana çıxır.