Yoluxucu xəstəliklərin qarşısını necə almaq olar

İnfeksion xəstəliklərin yayılması patogenlərin yoluxmuş orqanizmdən sağlam orqanizmə ötürülməsi yolu ilə baş verir və patogenlər müxtəlif yollarla yayıla bilər. Hava-damcı yolu ilə yayılmada xəstə adamlar danışdıqda, öskürdükdə və ya asqırdıqda adi gözlə görünməyən və içərisində patogenlər olan milyonlarla kiçik su damcısı havaya yayılır, ətrafdakı sağlam adam nəfəs aldıqda bu damcılar onun tənəffüs orqanlarına daxil olaraq onu da xəstələndirir. Fiziki təmas yolu ilə yayılma sağlam adamla infeksion xəstəliyə yoluxmuş adam arasında birbaşa təmas olduqda baş verir; belə xəstəliklər həmçinin yoluxmuş şəxsin qanı və ya digər bədən mayeləri (tüpürcək, sidik), habelə dolayı yolla şəxsi əşyaları ilə təmasda olduqda da yayıla bilər. Qida və su vasitəsilə yayılmada ərzaq dükanlarında, qida emalı fabriklərində və mətbəxdə işləyən insanların təmizlik qaydalarına etinasız yanaşması patogenlərin yayılmasına səbəb ola bilər; içməli su hövzələrinə çirkab suları qarışdıqda da patogenlərlə yoluxma baş verə bilər ki, bu daha təhlükəli hesab olunur. Daşıyıcı heyvanlar vasitəsilə yayılmada patogenlər ağcaqanad və milçək kimi həşəratlar vasitəsilə yayıla bilər: milçəklər müxtəlif zir-zibillə qidalanıb patogenləri çox vaxt ərzaq məhsullarına köçürür, malyariya ilə yoluxmuş ağcaqanad insanı sancdıqda malyariya patogeni insanın qanına daxil olur; dünyanın yüzdən çox ölkəsində hər il təxminən 241 milyon insan malyariya xəstəliyinə yoluxur, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə 2020-ci ildə malyariyadan ölənlərin sayı 627 000 nəfər olub, bu xəstəliyi Anofeles ağcaqanadları daşıyır. Açıq zibilliklər xəstəlik mənbəyidir, çünki məişət tullantıları milçəklər, siçovullar və quşlar tərəfindən yayılan patogenlərin çoxalması üçün əlverişli mühitdir, buna görə tullantılar qapaqlı qablarda saxlanılmalıdır. Patogenlər orqanizmə asanlıqla daxil ola bilmir, çünki orqanizmdə bunun qarşısını alan təbii maneələr vardır: dəri, mədə şirəsi, göz yaşı və selik bu təbii maneələrə aiddir və bunlar sayəsində ilkin müdafiə tədbiri olaraq patogenlərin orqanizmə daxil olmasının qarşısı alınır. Dəri kəsildikdə və ya zədələndikdə patogenlər daha dərin toxumalara maneəsiz daxil olub müxtəlif xəstəliklər törədir, buna görə həmin nahiyə spirt və ya yod kimi məhlullardan istifadə etməklə patogenlərdən təmizlənməlidir; burun tükləri nəfəs aldığımız havadakı toz hissəciklərini və patogenləri tutub saxlayır, lakin ağız vasitəsilə nəfəs alarkən patogenlər bu müdafiəni maneəsiz keçə bilər. Selik orqanizmin hüceyrələri tərəfindən ifraz olunan yapışqan mayedir, soyuqdəymə və ya allergiya zamanı patogenləri və toz hissəciklərini tutmaq üçün boğazda, burun və ağız boşluqlarında daha çox selik ifraz olunur, öskürmək və ya asqırmaqla seliyə yapışmış patogenlər bədəndən xaric olunur, buna görə asqırarkən və öskürərkən ağız və burun dəsmalla örtülməlidir; mədə şirəsi isə qəbul etdiyimiz qida və suda olan patogenləri zərərsizləşdirir. Patogenlər təbii maneələri keçib qan dövranına daxil olduqda orqanizm ikinci müdafiə tədbirlərini icra edir: ağ qan hüceyrələri patogenlərə yaxınlaşaraq onları udur və həzm edir, bu proses faqositoz adlanır; ağ qan hüceyrələrinin digər növü isə patogenləri və onların zəhərlərini zərərsizləşdirmək üçün anticisim adlanan xüsusi maddə əmələ gətirir, hər patogenə uyğun xüsusi anticisimlər hazırlanır və anticisimlər qanda uzun müddət qala bildiyi üçün orqanizm həmin xəstəliyə bir daha tutulmur. 1796-cı ildə Edvard Cenner çiçək xəstəliyinə yoluxmuş inəyin süd vəzisindəki suluqların içərisindəki rəngsiz mayeni iynə ilə 8 yaşlı uşağın dərisi altına yeritdi, uşağın dərisində suluqlar əmələ gəlsə də xəstəlik əlamətləri müşahidə olunmadı; E. Cenner bu üsulu vaksinləmə və ya peyvəndləmə adlandırdı, ondan bir əsr sonra Lui Paster infeksion xəstəlikləri mikroorqanizmlərin törətdiyini aydınlaşdırdı. Müasir dövrdə peyvəndləmə yoluxucu xəstəliklərdən qorunmanın sadə, təsirli və təhlükəsiz üsulu kimi geniş istifadə olunur: bunun üçün insan orqanizminə öldürülmüş və ya çox zəiflədilmiş patogenlərdən ibarət peyvənd vurulur, bu zaman orqanizmdə təbii müdafiə mexanizmləri fəallaşır və xəstəliyin inkişafının qarşısı alınır. Bəzi infeksion xəstəliklərin müalicəsində antibiotik adlanan maddələrdən də istifadə olunur, lakin bunları həkimin nəzarətində qəbul etmək lazımdır, çünki antibiotiklərdən uzunmüddətli istifadə onların təsirinə davamlı olan patogenlərin yaranmasına, habelə bir sıra faydalı mikroorqanizmlərin məhvinə səbəb olur.