Maddənin fiziki xassələri
Maddələrin rəng, iy, dad, hal, sıxlıq, ərimə və qaynama temperaturu kimi fiziki xassələrini, bu xassələrin duyğu orqanları ilə, yoxsa ölçmə ilə müəyyən edildiyini və maddənin ərimə/qaynama temperaturuna görə hər hansı temperaturda hansı halda olacağını öyrənmək.
Maddələrin rəng, iy, dad, hal, sıxlıq, ərimə temperaturu və qaynama temperaturu kimi müəyyən fiziki xassələri var. Rəng, iy və dad kimi bəzi fiziki xassələri duyğu orqanlarımızla müəyyən edə bilirik — məsələn, suyun rəngsiz və maye halda olduğunu gözümüzlə görürük. Maddələrin əksər xassələrini isə ölçmə apararaq müəyyən edirik; ərimə və qaynama temperaturu bu cür ölçülən xassələrdəndir. Maddələr xassələrinə görə bir-birindən fərqlənir, ancaq bəzi fərqli maddələrin oxşar xassələri də ola bilər — şəkər və xörək duzu hər ikisi ağ rəngdə bərk maddələrdir, lakin onların dadı və ərimə temperaturları fərqlidir. Maddənin ərimə və qaynama temperaturunu bilməklə onun müəyyən bir temperaturda hansı halda olduğunu müəyyən etmək olar.
Məsələn, buzun ərimə temperaturu 0°C, qaynama temperaturu isə 100°C-dir: su 0°C-dən aşağı temperaturda bərk (buz), 0°C-dən yuxarı və 100°C-dən aşağı istənilən temperaturda maye, 100°C-dən yüksək temperaturda isə buxar halındadır. Müxtəlif maddələrin hal dəyişikliyi fərqli temperaturlarda baş verir — sudan fərqli olaraq naftalin 80°C-də əriyir və 218°C-də qaynayır. Bir maddə ərimə temperaturundan aşağı temperaturda bərk, ərimə temperaturundan böyük, ancaq qaynama temperaturundan kiçik hər hansı temperaturda maye halında olur; qaynama temperaturundan yuxarı temperaturda isə qaz halına keçir. Keçmişdə yeni maddələr kəşf edən alimlər onların iyini və dadını müəyyənləşdirmək istəyirdilər, lakin kəşf etdikləri maddələrin bəziləri zərərli olduğu üçün alimlərin sağlamlığına ciddi ziyan vururdu; bu səbəbdən iyi müəyyən edərkən qabı üzə yaxın tutmaq və təhlükəsizliyinə əmin olunmayan maddələrin dadını yoxlamaq təhlükəlidir.
Əsas terminlər
| Maddə | Ərimə temperaturu, °C | Qaynama temperaturu, °C |
|---|---|---|
| Su | 0 | 100 |
| Naftalin | 80 | 218 |
Müxtəlif maddələrin hal dəyişikliyi fərqli temperaturlarda baş verir.
- 1Verilir: Ərimə temperaturu = 10°C, qaynama temperaturu = 84°C.
- 25°C-də: 5°C ərimə temperaturundan (10°C) aşağıdır, ona görə maddə bərk haldadır.
- 320°C-də: 20°C ərimə (10°C) ilə qaynama (84°C) temperaturu arasındadır, ona görə maddə maye haldadır.
- 490°C-də: 90°C qaynama temperaturundan (84°C) yuxarıdır, ona görə maddə qaz haldadır.
Maddənin ərimə və qaynama temperaturunu bilmək onun istənilən temperaturda hansı halda olacağını əvvəlcədən söyləməyə imkan verir.
Rəngi eyni olan iki maddəni (məsələn, şəkər və xörək duzunu) eyni maddə hesab etmək səhvdir — onların dadı və ərimə temperaturu fərqli ola bilər.
Naməlum maddənin qabını iyini yoxlamaq üçün üzə yaxın tutmaq və ya dadına baxmaq təhlükəli ola bilər, çünki maddə zərərli ola bilər.
Qaydalar
- 1Maddələrin rəng, iy, dad, hal, sıxlıq, ərimə temperaturu və qaynama temperaturu kimi fiziki xassələri var.
- 2Rəng, iy və dad kimi xassələr duyğu orqanları ilə, sıxlıq, ərimə və qaynama temperaturu kimi xassələr isə ölçmə aparmaqla müəyyən edilir.
- 3Maddə ərimə temperaturundan aşağı bərk, ərimə ilə qaynama temperaturu arasında maye, qaynama temperaturundan yuxarı isə qaz halında olur.
- 4Fərqli maddələrin bəzi fiziki xassələri (məsələn, rəngi) oxşar ola bilər, ancaq digər xassələri (dadı, ərimə temperaturu) fərqli olur.
- 5Zərərli ola biləcəyi üçün naməlum maddələrin iyini qabı üzə yaxın tutmadan, dadını isə heç yoxlamadan müəyyən etmək lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir