Göbələk nədir

Papaqlı göbələklər nə bitki, nə də heyvanlar qrupuna aiddir; onlar göbələk adlanan xüsusi canlılar qrupuna aiddir. Yeyilə bilən, meşələrdə və yol kənarlarında bitdiyini görə biləcəyimiz tanış göbələklərdən əlavə, kif və mayalar da göbələklərə aiddir, onlar papaqlı göbələklərdən çox kiçikdir; bəzi göbələklər adi gözlə görünməyəcək qədər kiçik olduğu üçün yalnız mikroskop altında müşahidə olunur və mikroorqanizmlərə də aid edilir. Maya göbələyi birhüceyrəlidir, onu yalnız mikroskop altında görmək olar, meyvə və tərəvəzlərdə olan şəkərlə qidalanır. Kif göbələyi çoxhüceyrəlidir, maya göbələyindən daha böyükdür, qida məhsullarının üzərində inkişaf edir və onların xarab olmasına səbəb olur. Qov göbələyi ağaclarda və ya çürüyən kötük üzərində inkişaf edir, bu, ağacın gövdəsinin dağılmasına səbəb olur. Ayaq göbələyi ayaqlarımızın dərisi üzərində əmələ gələn göbələk nəticəsində yaranan xəstəlikdir, saç və dırnaqlarda da inkişaf edə bilər, üzgüçülük hovuzu kimi rütubətli yerlərdə başqa insanlara da keçə bilər — bu xəstəlikdən qorunmaq üçün dərini təmiz və quru saxlamaq lazımdır. Göbələklərin əksəriyyəti sporlarla çoxalır: papaqlı göbələklərin papaqlarının altındakı lövhəcik və ya borucuqşəkilli hissələrində yetişmiş qəhvəyi toz kimi görünən sporları yalnız mikroskop altında müşahidə etmək olar; onlar xırda və yüngül olduğundan külək vasitəsilə asanlıqla ətrafa yayılır, kifayət qədər hava, rütubət və istilik olan yerlərə düşdükdə isə cücərərək onlardan yeni göbələklər inkişaf edir. Göbələklərin yarpaqları və xlorofilləri olmur, buna görə də öz qidalarını hazırlaya bilmirlər: bəzi göbələklər qida maddələrini başqa canlılardan alır, digərləri isə ölü orqanizmlərin qalıqlarını parçalayaraq əldə edir, bu göbələklər tökülmüş yarpaq və çürüyən ağac kimi bitki qalıqları, heyvan cəsədləri ilə qidalanıb onları çürüntüyə çevirərək daha sadə maddələrə parçalayır, bu maddələr də canlı bitkilər tərəfindən yenidən istifadə olunur — beləliklə maddələrin təbiətdəki dövranı və tarazlığı təmin edilir. İnsanlar tərəfindən çörəkbişirmə sahəsində istifadə olunan maya göbələkləri xəmirdə şəkəri spirtə və karbon qazına parçalayır; əmələ gələn karbon qazı məsamələr yaradaraq xəmiri şişirdir, bunun nəticəsində bişirilən çörək yüngül və yumşaq olur.