Böyük Səlcuq dövləti
Toğrul bəy, Alp Arslan, Məlikşah.
Səlcuq bəy Oğuz dövlətində subaşı, yəni ordu başçısı vəzifəsini daşıyırdı, lakin yer və otlaq çatışmazlığı üzündən tabeliyindəki tayfalarla Aral gölünə doğru köç etdi və Cənt şəhərində müsəlman olaraq oğuzların türkmən adlanmasına yol açdı. Onun vəfatından sonra mübarizəni nəvələri Çağrı bəy və Toğrul bəy davam etdirdi; Çağrı bəy 1015-ci ildə Van gölünə yürüş etdi, Toğrul bəy isə 1038-ci ildə Nişapuru alaraq Böyük Səlcuq dövlətini qurdu və 1040-cı ildə Dəndənəkan qələbəsindən sonra sultan elan edildi. 1055-ci ildə Bağdada daxil olan Toğrul bəy Abbasi xəlifəsi tərəfindən "Şərqin və Qərbin hökmdarı" elan edildi, xəlifənin əlində isə yalnız dini hakimiyyət qaldı. Toğrulun varissiz vəfatından sonra hakimiyyətə qardaşı oğlu Alp Arslan keçdi və 1071-ci ildə Malazgird döyüşündə Bizansı məğlub edərək Anadolunu türk torpağına çevirdi. Onun oğlu I Məlikşah dövründə dövlət Aralıq dənizinədək genişləndi, lakin 1092-ci ildə onun ölümündən sonra tənəzzül başladı və 1157-ci ildə Sultan Səncərin vəfatı ilə Böyük Səlcuq dövləti süqut etdi.
Məsələn: Toğrul bəy 1055-ci ildə Bağdada daxil olaraq Abbasi xəlifəsi tərəfindən "Şərqin və Qərbin hökmdarı" elan edilmişdir.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1015-ci il | Çağrı bəyin Van gölü ətrafına kəşfiyyat yürüşü |
| 1038-ci il | Nişapur şəhərinin ələ keçirilməsi, Böyük Səlcuq dövlətinin yaranması |
| 1040-cı il | Dəndənəkan döyüşü, Toğrul bəyin sultan elan edilməsi |
| 1043-cü il | Paytaxtın Rey şəhərinə köçürülməsi |
| 1055-ci il | Toğrul bəyin Bağdada daxil olması, "Şərqin və Qərbin hökmdarı" elan edilməsi |
| 1071-ci il | Malazgird döyüşü, Bizans imperatoru Roman Diogenin əsir alınması |
| 1072-ci il | Alp Arslanın öldürülməsi, I Məlikşahın hakimiyyətə gəlməsi |
| 1092-ci il | I Məlikşahın vəfatı, dövlətin tənəzzülünün başlanması |
| 1157-ci il | Sultan Səncərin vəfatı, Böyük Səlcuq dövlətinin süqutu |
Yalnız dərsdə göstərilən dəqiq tarixlər.
| Hökmdar | Əsas hadisə / nailiyyət |
|---|---|
| Səlcuq bəy | Tayfaya adını verən əcdad, Oğuz dövlətində subaşı |
| Toğrul bəy | Səlcuqlu dövlətinin ilk sultanı, Nişapuru alıb dövləti qurdu, Bağdada daxil oldu |
| Alp Arslan | Malazgird döyüşündə Bizansı məğlub edib Anadolunu türk torpağına çevirdi |
| I Məlikşah | Dövləti Aralıq dənizinədək genişləndirdi, iqtisadi islahatlar apardı |
| Sultan Səncər | Sonuncu Səlcuq sultanı, qarakitaylara məğlub oldu |
Hökmdarların ardıcıllığı taxt keçidi üzrə göstərilib.
- 1Addım 1: Mətndəki tarixləri müəyyənləşdir: 1038 (Nişapur), 1040 (Dəndənəkan), 1055 (Bağdad), 1071 (Malazgird).
- 2Addım 2: Tarixləri artan sıra ilə düz: 1038 → 1040 → 1055 → 1071.
- 3Addım 3: Beləliklə düzgün ardıcıllıq: Nişapurun alınması, Dəndənəkan döyüşü, Toğrulun Bağdada girişi, Malazgird döyüşüdür.
- 1Addım 1: Səbəbi tap: türk süvarilərinin ilkin hücumları nəticəsiz olduqda, ordu "Turan taktikası"na uyğun döyüşə-döyüşə geri çəkilməyə başladı.
- 2Addım 2: Aralıq addımı gör: geri çəkilmə zamanı oğuzlar və peçeneqlər öz soydaşlarının tərəfinə keçdi, bu da Bizans imperatoru Roman Diogeni geri çəkilmə əmri verməyə vadar etdi.
- 3Addım 3: Yekun nəticəni çıxar: bundan istifadə edən Alp Arslan qəti hücuma keçərək döyüşün taleyini həll etdi və imperatoru əsir götürdü.
Bəzi şagirdlər Səlcuq bəyi Böyük Səlcuq dövlətinin banisi hesab edir, halbuki Səlcuq bəy tayfaya adını verən əcdaddır; dövlətin təməlini onun nəvəsi Toğrul bəy qoymuş və ilk sultan olmuşdur.
Toğrul bəy ilə Alp Arslan tez-tez qarışdırılır: Toğrul bəy 1040-cı ildə Dəndənəkan qələbəsindən sonra sultan elan edilmiş, 1071-ci ildə Malazgird döyüşünü isə Alp Arslan qazanmışdır.
Toğrul bəyin Bağdada daxil olması (1055) ilə Nişapurun ələ keçirilməsi (1038) fərqli hadisələrdir — Nişapur Böyük Səlcuq dövlətinin yaranmasına, Bağdad isə Abbasi xəlifəsi üzərində siyasi nüfuza aiddir.
Alp Arslanın Malazgird döyüşündən əvvəl göndərdiyi sülh təklifi ilə döyüşdən sonra imperatoru bağışlayıb bağladığı sülh müqaviləsini qarışdırmayın — bunlar döyüşün əvvəlində və sonunda baş vermiş iki ayrı hadisədir.
"Turan taktikası" düz hücum deyil, döyüşə-döyüşə geri çəkilib pusqu qurma üsuludur; bu taktika Malazgird döyüşünün taleyini həll etməkdə mühüm rol oynamışdır.
Qaydalar
- 1Səlcuq bəy Oğuz dövlətində subaşı (ordu başçısı) vəzifəsini daşıyırdı və yer-otlaq çatışmazlığı üzündən tayfası ilə Aral gölünə doğru köç etdi.
- 2Cənt şəhərində müsəlman olan Səlcuq bəyə tabe oğuzlar türkmən adlandı; onun vəfatından sonra nəvələri Çağrı bəy və Toğrul bəy mübarizəni davam etdirdi.
- 31038-ci ildə Nişapurun ələ keçirilməsi ilə mərkəzi Nişapur olan Böyük Səlcuq dövləti yarandı, Toğrul bəy isə 1040-cı ildə Dəndənəkan qələbəsindən sonra sultan elan edildi.
- 4Toğrul bəy 1055-ci ildə Bağdada daxil olaraq Abbasi xəlifəsi tərəfindən "Şərqin və Qərbin hökmdarı" elan edildi, xəlifənin əlində isə yalnız dini hakimiyyət qaldı.
- 51071-ci ildə Alp Arslan Malazgird döyüşündə Bizans imperatoru Roman Diogeni məğlub edərək Anadolunun türk torpağına çevrilməsinin yolunu açdı.
- 6I Məlikşahın hakimiyyəti dövləti Aralıq dənizinədək genişləndirdi, lakin 1092-ci ildə onun ölümündən sonra dövlət tənəzzülə uğradı və 1157-ci ildə Sultan Səncərin vəfatı ilə süqut etdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir