Avropa və Amerika xalqlarının mədəniyyəti (XI–XVI əsrlər)
XI–XVI əsrlərdə Avropada universitetlər, İntibah və kitab çapı; Amerikada isə Mayya, Astek və İnk mədəniyyəti.
XI–XVI yüzilliklərdə Qərbi Avropada təhsil, elm və incəsənət xeyli inkişaf etdi. XII yüzillikdə Avropada ilk universitetlər meydana gəldi; dərslər latın dilində keçirilir, ilk universitet isə İtaliyanın Boloniya şəhərində yaranmışdı. Şəhərlərin sürətlə böyüməsi savadlı adamlara tələbatı artırdı və yeni tip ziyalılar — humanistlər — meydana gəldi. Onlar qədim Yunan-Roma mədəniyyətinə maraq göstərir, əsərlərini latın dilində deyil, ana dilində yazırdılar; bu mədəni yüksəliş İntibah dövrü adlanır və mərkəzi Florensiya şəhəri idi. Elmdə polyak alimi Kopernik və italyalı Bruno köhnə Ptolomey təlimini təkzib etdi, venesiyalı Qaliley isə teleskopla bunu təsdiqlədi. Ədəbiyyatda Tomas Mor və Uilyam Şekspir, incəsənətdə Leonardo da Vinçi, Mikelancelo və Rafael Santi dövrün ən dahi simalarına çevrildi. Memarlıqda Roma üslubundan sonra qot üslubu yayıldı. Amerikada isə Mayya, Astek və İnk xalqları Avropa və Asiyanın təsiri olmadan özünəməxsus mədəniyyət — dəqiq təqvim, heroqlif yazı, memarlıq və sənətkarlıq — yaratmışdılar.
Məsələn: alman alimi Quttenberq 1445-ci ildə çap üsulu ilə ilk kitabını buraxaraq kitab çapının inkişafına başlanğıc qoymuşdur.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| XI yüzillikdən başlayaraq | Avropada Roma üslublu tikinti işləri aparılırdı |
| XII yüzillikdə | Avropada ilk universitetlər (ali məktəblər) meydana gəldi |
| XII yüzilliyin sonlarında | Qot memarlığı meydana gəldi |
| XIII yüzillikdə | Rocer Bekon Oksford universitetinin professoru idi |
| 1445-ci ildə | Alman alimi Quttenberq çap üsulu ilə ilk kitabını buraxdı |
| XVI yüzillikdə | İngilis xalqı teatrı çox sevirdi, Şekspir yaradıcılığı zirvəyə çatdı |
Tarixlər yalnız dərsdəki mətnə əsaslanır; dəqiq il yalnız Quttenberqin kitab çapı üçün göstərilib.
| Xalq | Əsas nailiyyət |
|---|---|
| Mayya | Heroqliflərdən ibarət yazı, ən dəqiq təqvimlərdən biri, sıfır rəqəmindən istifadə |
| Astek | Mexiko şəhərində varlı ailələrin uşaqları üçün məktəblər, çaxmaqdaşı və gil sənət əsərləri |
| İnk | Dağlıq Peruda tunellər və asma körpülərlə inkişaf etmiş poçt rabitəsi, naxışlı xalçalar |
Hər üç xalqın mədəniyyəti Avropa və Asiya xalqlarının təsiri olmadan, orijinal şəkildə yaranmışdır.
- 1Sualı oxu: Tutaq ki, sualda 'Leonardo da Vinçi hansı sahələrdə fəaliyyət göstərmişdir?' soruşulur.
- 2Mətndən faktı tap: Dərsdə deyilir ki, Leonardo da Vinçi dahi rəssam, ixtiraçı mühəndis, memar, heykəltəraş, musiqiçi və şair olmuşdur.
- 3Nəticəni yaz: Deməli, Leonardo da Vinçi yalnız rəssam deyil, bir neçə sahədə fəaliyyət göstərən çoxşaxəli şəxsiyyət idi.
- 1Faktları topla: Dərsdə deyilir ki, Roma üslubu XI yüzillikdən, qot üslubu isə XII yüzilliyin sonlarından etibarən yayılmağa başlamışdır.
- 2Tarixləri müqayisə et: XI yüzillik XII yüzilliyin sonlarından əvvəldir, deməli Roma üslubu qot üslubundan daha erkən yaranmışdır.
- 3Nəticəni yaz: Beləliklə, memarlıqda əvvəl Roma üslubu, sonra isə qot üslubu meydana gəlmişdir.
Bəzi şagirdlər universitet dərslərinin dili ilə humanistlərin əsərlərinin dilini eyniləşdirir; dərsə görə universitet dərsləri latın dilində, humanistlərin əsərləri isə ana dilində yazılırdı.
Leonardo da Vinçinin "Mona Liza", Mikelancelonun "David" və Rafaelin "Məryəm ana" əsərləri tez-tez qarışdırılır; dərsə görə bunlar üç ayrı sənətkarın üç ayrı əsəridir.
Qalileyin teleskopla etdiyi kəşfləri Kopernik və Brunonun ilkin fikirləri ilə qarışdırmayın — dərsə görə Kopernik Yerin fırlandığını, Bruno kainatın sonsuzluğunu bildirmiş, Qaliley isə bunları teleskopla təsdiqləmişdir.
Roma üslubu (XI yüzillikdən) və qot üslubu (XII yüzilliyin sonlarından) fərqli dövrlərə aiddir; dərsdə qot memarlığı hündür çatma tağı və iri pəncərələrlə təsvir olunur.
Mayya, Astek və İnk xalqlarının əraziləri tez-tez qarışdırılır: dərsə görə Asteklərin paytaxtı Mexiko şəhərində, İnklərin isə dağlıq Peruda yaşadığı göstərilir.
Qaydalar
- 1Avropada ilk universitet İtaliyanın Boloniya şəhərində yaradılmış, dərslər isə latın dilində keçirilmişdir.
- 2Yeni mədəniyyətin nümayəndələri humanistlər adlanır və bu mədəni yüksəliş İntibah dövrü kimi tanınır, mərkəzi isə Florensiya şəhəri olmuşdur.
- 3Alman alimi Quttenberq 1445-ci ildə çap üsulu ilə ilk kitabını buraxaraq kitab çapının inkişafına başlanğıc qoymuşdur.
- 4Qot memarlığı hündür çatma tağı olan divarlarında çoxlu iri pəncərələr yerləşən binaların tikilməsidir və Roma üslubundan sonra, XII yüzilliyin sonlarında meydana gəlmişdir.
- 5Mayya, Astek və İnk xalqları Avropa və Asiyanın təsiri olmadan öz mədəniyyətlərini (yazı, təqvim, sənətkarlıq) yaratmışdılar.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir