Texniki ixtiralar. Böyük coğrafi kəşflər
domna sobaları, kompas, karavella, Xristofor Kolumb, Vasko da Qama, Fernando Magellan.
XV–XVI yüzilliklərdə Avropada texnika sürətlə inkişaf etdi: təkmilləşdirilmiş su çarxları filiz çıxarılmasını artırdı, bu da domna sobalarının tikilməsinə və daha çox çuqun, dəmir, polad istehsalına gətirib çıxardı. Artan metal istehsalı odlu silahların — tapança və muşketlərin — hazırlanmasına şərait yaratdı; nəticədə feodal cəngavər süvarisi muzdlu orduya, qala divarları isə top atəşi qarşısında müdafiəsiz hədəfə çevrildi. Eyni zamanda kompasın əldə edilməsi və sürətli karavella gəmilərinin tikilməsi dənizçilərə açıq okeanda uzaq sahillərə üzməyi mümkün etdi. Konstantinapolun fəthi və Osmanlıların ənənəvi ticarət yollarına nəzarəti avropalıları Şərqə yeni dəniz yolları axtarmağa sövq etdi. Xristofor Kolumb 1492-ci ildə qərbə üzərək Amerikaya, Vasko da Qama isə 1498-ci ildə Afrikanı dolanaraq Hindistana çatdı; Fernando Magellanın ekspedisiyası isə 1519–1522-ci illərdə dünya ətrafına səyahət edərək Yerin kürə formasında olduğunu sübut etdi. Bu kəşflər nəticəsində ticarət yolları dənizlərdən okeanlara keçdi və müstəmləkə işğallarına yol açıldı.
Məsələn: Kolumbun 1492-ci ildə qərbə doğru üzərək Amerikaya çatan səyahəti Avropa ilə Yeni Dünya arasındakı əlaqənin başlanğıcı olmuşdur.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1492 | Xristofor Kolumb Amerikaya çatdı |
| 1498 | Vasko da Qama Hindistanın Kalikut limanına çatdı |
| 1519 | Fernando Magellanın dünya səyahəti başladı |
| 1522 | Magellan ekspedisiyasının sağ qalan dənizçiləri İspaniyaya qayıtdı |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər əsasında tərtib olunmuşdur.
| İxtira | Rolu |
|---|---|
| Domna sobası | Çuqun, dəmir və polad istehsalını artıraraq odlu silahların hazırlanmasına şərait yaratdı |
| Kompas | Dənizçilərə açıq okeanda istiqaməti müəyyənləşdirməyə imkan verdi |
| Karavella | Küləyin istiqamətindən asılı olmayaraq sürətli hərəkət etməyə imkan verdi |
| Barıt | Odlu silahların istehsalına səbəb olaraq feodal qəsrlərinin əhəmiyyətini azaltdı |
Hər ixtira Böyük coğrafi kəşflərin texniki əsasını formalaşdırdı.
- 1Tarixləri topla: Kolumbun səyahəti — 1492; Vasko da Qamanın Kalikuta çatması — 1498; Magellanın ekspedisiyasının başlaması — 1519; sağ qalan dənizçilərin İspaniyaya qayıdışı — 1522.
- 2Sırala: Dörd hadisə tarix göstəricilərinə əsasən artan qaydada düzülür: 1492, 1498, 1519, 1522.
- 1Faktı oxu: Dərsdə deyilir ki, barıt ilk dəfə çinlilər tərəfindən kəşf edilmiş, sonra türklər tərəfindən mənimsənilmiş və xaçlı yürüşləri zamanı avropalılar da ondan istifadə etməyə başlamışdır.
- 2Nəticə çıxar: Bu, barıtın Avropaya birbaşa deyil, çinlilərdən türklərə, oradan da avropalılara keçən vasitəçi yolla yayıldığını göstərir.
Karavella ilə kompası qarışdırmayın: karavella sürətli və istənilən istiqamətə üzə bilən gəmi növüdür, kompas isə dənizdə istiqaməti müəyyənləşdirən cihazdır.
Kolumb və Vasko da Qamanın istiqamətlərini qarışdırmayın: Kolumb qərbə üzərək Amerikaya, Vasko da Qama isə Afrikanı dolanaraq Hindistana çatmışdır.
Fernando Magellanın 1519-cu ildə başladığı səyahətin sonunadək yaşamadığını unutmayın — o, Filippin adalarında yerlilərlə toqquşmada həlak olmuş, ekspedisiyanı sağ qalan dənizçilər 1522-ci ildə başa çatdırmışdır.
"Hindu" adı yerli əhaliyə Kolumbun bu torpaqları səhvən Hindistan zənn etməsi nəticəsində verilmişdir, Vasko da Qamanın həqiqi Hindistana çatmasından fərqli bir hadisədir.
Bartolomey Diaş Ümid burnunu kəşf etsə də, dənizçilərin yorğunluğu və xəstəliklər üzündən geri qayıtmağa məcbur olmuş, Hindistana ilk çatan ekspedisiyaya isə Vasko da Qama başçılıq etmişdir.
Qaydalar
- 1Su çarxlarının təkmilləşdirilməsi və domna sobalarının tikilməsi metal istehsalını artıraraq odlu silahların istehsalına şərait yaratdı.
- 2Barıtdan hazırlanan odlu silahlar feodal cəngavər süvarisini muzdlu orduya, feodal qəsrlərini isə top atəşi qarşısında müdafiəsiz hədəfə çevirdi.
- 3Kompasın əldə edilməsi və karavella gəmilərinin tikilməsi dənizçilərə açıq okeanda uzaq sahillərə üzməyə imkan verdi.
- 4Konstantinapolun fəthi və Osmanlıların ənənəvi ticarət yollarına nəzarəti avropalıları Şərqə yeni dəniz yolları axtarmağa sövq etdi.
- 5Kolumbun Amerikaya (1492) və Vasko da Qamanın Hindistana (1498) çatan səyahətləri, habelə Magellanın dünya ətrafına (1519–1522) səyahəti dünya ticarətinin mərkəzini dənizlərdən okeanlara keçirdi; təkcə Magellanın ekspedisiyası isə Yerin kürə formasında olduğunu təcrübi surətdə sübut etdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir