Şərq xalqlarının mədəniyyəti (XI–XVI əsrlər)
Elm, tibb, ədəbiyyat və memarlıqda Şərq xalqlarının nailiyyətləri.
XI–XVI əsrlərdə Şərq xalqları elm, təhsil, ədəbiyyat və memarlıq sahələrində zəngin mədəniyyət yaratmışdır. Bağdadda Səlcuq sultanı Alp Arslanın açdığı "Nizamiyyə" dünyanın ilk mədrəsələrindən biri sayılır, Təbrizdə isə müsəlman Şərqinin ikinci ali təhsil ocağı fəaliyyət göstərirdi. Astronomiyada Ömər Xəyyam İsfahan rəsədxanasında "Cəlali təqvimi"ni tərtib etmiş, Uluqbəy isə Səmərqənd rəsədxanasında Ay və Günəşin orbitlərini müəyyənləşdirmişdir; ulduz bürclərinin türk dilindəki adları Mahmud Kaşğarinin adı ilə bağlıdır. Coğrafiyada türk admiralı Piri Rəis dünya xəritəsi çəkib "Bəhriyyə" dəniz atlasını yaratmışdır. Tibbdə Ədirnə və Təbrizdə "Darüşşəfa" xəstəxanaları açılmış, Fəzlullah Rəşidəddin tibbə dair əsərləri ilə tanınmışdır. Ədəbiyyatda Mahmud Kaşğari "Divani lüğət-it-türk" əsərini yazmış, Rumi, Yunis Əmrə, Nəsimi, Nəvai və Füzuli kimi şairlər, həmçinin şifahi yaradıcılıqda Molla Nəsrəddin yaşamışdır. Memarlıqda Səmərqənddə Gur Əmir türbəsi, Dehlidə hündürlüyü 73 metr olan Qütb minar, Ədirnədə isə memar Sinanın tikdiyi Səlimiyyə məscidi bu dövrün şah əsərləri sayılır.
Məsələn: Piri Rəis 1513-cü ildə çəkdiyi dünya xəritəsinə Amerika qitəsini də daxil etmişdir.
Əsas terminlər
| Şəhər | Elm/təhsil mərkəzi |
|---|---|
| Bağdad | "Nizamiyyə" mədrəsəsi (XI əsr) |
| Təbriz | Müsəlman Şərqinin ikinci ali təhsil ocağı (XIV əsr) |
| İsfahan | Ömər Xəyyamın rəhbərlik etdiyi rəsədxana |
| Səmərqənd | Uluqbəyin qurduğu rəsədxana |
Bu şəhərlər XI–XVI əsrlərdə elm və təhsilin əsas mərkəzləri idi.
| Abidə | Şəhər / hökmdar |
|---|---|
| Gur Əmir türbəsi | Səmərqənd — Əmir Teymurun qəbri |
| Qütb minar | Dehli — Qütbəddin Aybək |
| Səlimiyyə məscidi | Ədirnə — memar Sinan, sultan II Səlim |
Bu abidələr Şərq xalqlarının memarlıq irsinin nümunələridir.
- 1Sualı oxu: Tutaq ki, sualda 'Piri Rəis dünya xəritəsinə hansı qitəni daxil etmişdir?' soruşulur.
- 2Mətndən faktı tap: Dərsdə deyilir ki, Piri Rəis dünya xəritəsinə Amerika qitəsini də daxil etmişdi.
- 3Nəticəni yaz: Deməli, cavab Amerika qitəsidir.
- 1Faktları topla: Dərsdə deyilir ki, Səlimiyyə məscidinin inşası 1568-ci ildə başlanmış, 1575-ci ildə isə ibadətə açılmışdır.
- 2Tarixləri müqayisə et: 1568-ci il inşanın başlanğıcı, 1575-ci il isə məscidin istifadəyə verildiyi tarixdir.
- 3Nəticəni yaz: Beləliklə, Səlimiyyə məscidinin tikintisi təxminən yeddi il davam etmişdir.
Bəzi şagirdlər Ömər Xəyyamın İsfahan rəsədxanasını Uluqbəyin Səmərqənd rəsədxanası ilə qarışdırırlar; dərsə görə bunlar iki fərqli rəsədxana və iki fərqli alimdir.
Piri Rəisin 1513-cü ildə çəkdiyi dünya xəritəsini onun sonrakı "Bəhriyyə" dəniz atlası ilə qarışdırmayın — dərsdə bunlar fərqli əsərlər kimi göstərilir.
Səlimiyyə məscidinin inşasının başlandığı il (1568) ilə ibadətə açıldığı il (1575) fərqlidir; kitabədəki tarix inşanın başlanğıcına aiddir.
Gur Əmir türbəsini Teymurun qəbri, Qütb minarı isə Dehli sultanı Qütbəddin Aybəkin tikdirdiyi abidə kimi ayırd edin — hər iki abidəni eyni hökmdara aid etməyin.
Qaydalar
- 1Bağdadda Səlcuq sultanı Alp Arslan tərəfindən açılan "Nizamiyyə" dünyanın ilk mədrəsələrindən biri sayılır.
- 2Ömər Xəyyam İsfahan rəsədxanasına rəhbərlik edərək Məlikşahın şərəfinə "Cəlali təqvimi"ni tərtib etmişdir.
- 3Uluqbəy Səmərqənddə qurduğu rəsədxanada Ay və Günəşin orbitlərini müəyyənləşdirmişdir.
- 4Piri Rəis 1513-cü ildə çəkdiyi dünya xəritəsinə Amerika qitəsini də daxil etmişdir.
- 5Mahmud Kaşğari "Divani lüğət-it-türk" əsərini yazaraq türk dillərinin zənginliklərini əks etdirmişdir.
- 6Əmir Teymurun qəbri üzərində inşa edilən Gur Əmir türbəsi Səmərqənd memarlığının şah əsəri sayılır.
- 7Memar Sinanın Ədirnədə tikdiyi Səlimiyyə məscidi 2011-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınmışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir