Teymuri dövləti
Əmir Teymur, Teymuri dövlətinin qurulması, Ankara döyüşü, Şahrux və Uluqbəy dövrü.
Teymuri dövlətinin yaradıcısı türk dünyasının böyük fatehi Əmir Teymur olmuşdur. Türküstanda doğulan Teymur Cağatay ulusunun türkləşmiş Barlas qəbiləsindən idi və gənc yaşlarından Səmərqənd hakiminin xidmətində hərb işini öyrənmişdir. Səmərqənd hakiminin vəfatından sonra hakimiyyətə keçən Əmir Hüseynlə ittifaqa girən, onun bacısı ilə evlənən Teymur sonradan aralarında başlayan mübarizədə 1370-ci ildə qələbə qazanaraq "əmir" titulunu qəbul etdi və paytaxtı Səmərqənd olan Teymuri dövlətinin əsasını qoydu. Güclü dövlət yaratmaq və feodal dağınıqlığını aradan qaldırmaq məqsədilə böyük müharibələrə başlayan Teymur bütün Mərkəzi Asiyanı ələ keçirdi, Qızıl Ordu hökmdarı Toxtamış xanı 1395-ci ildə Terek çayı sahilində ağır məğlubiyyətə uğratdı, Hindistanı işğal etdi və 1402-ci ildə Ankara döyüşündə Osmanlı sultanı I İldırım Bəyazidi məğlub etdi. Vəfatından sonra varisləri arasında başlayan mübarizədə qalib gələn Şahrux paytaxtı Herata köçürüb elmə üstünlük verdi, ondan sonra hakimiyyətə gələn astronom Uluqbəyin siyasi zəifliyi Şeybanilərin güclənməsinə şərait yaratdı və dövlət 1507-ci ildə süqut etdi.
Məsələn: Əmir Teymur 1402-ci ildə Ankara yaxınlığında Osmanlı sultanı I İldırım Bəyazidi məğlub edərək Teymuri dövlətinin ərazisini genişləndirmişdir.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1370-ci il | Teymur qələbə qazanaraq Teymuri dövlətinin əsasını qoydu, Səmərqəndi paytaxt elan etdi |
| 1395-ci il | Terek çayı sahilində Toxtamış xan ağır məğlubiyyətə uğradıldı |
| 1402-ci il | Ankara döyüşündə I İldırım Bəyazid məğlub edildi |
| 1507-ci il | Son Teymuri hökmdarı taxtdan salındı, Teymuri dövlətinin varlığına son qoyuldu |
Yalnız dərsdə keçilən tarixlər — ardıcıllığı əzbərləmək üçün istifadə edin.
| Hökmdar | Əsas fəaliyyəti |
|---|---|
| Əmir Teymur | Dövləti qurdu, Qızıl Ordunu və Osmanlını məğlub etdi |
| Şahrux | Paytaxtı Herata köçürdü, elm və mədəniyyətə üstünlük verdi |
| Uluqbəy | Məşhur astronom idi, mədəni həyata fikir verdi, siyasi cəhətdən zəif idi |
| Hüseyn Bayqara | Sonuncu güclü hökmdar, itirilmiş torpaqları geri qaytardı |
Hökmdarların ardıcıllığı və əsas fəaliyyətləri dərsin mətninə əsasən verilmişdir.
- 1Məlumatları topla: Dörd hadisə: dövlətin qurulması (1370), Toxtamışın məğlubiyyəti (1395), Ankara döyüşü (1402), dövlətin süqutu (1507).
- 2Sırala: Tarixlər artan qaydada düzülür: 1370 → 1395 → 1402 → 1507, yəni qurulma, Toxtamış üzərində qələbə, Ankara qələbəsi, süqut.
- 1Səbəbi müəyyən et: Əmir Teymur vəfat etdikdən sonra varisləri arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı.
- 2Nəticəni müəyyən et: Bu mübarizədə qalib gələn Şahruxdan sonra hakimiyyətə gələn Uluqbəyin siyasi bacarığı zəif olduğundan Şeybanilər Buxara və Səmərqəndi ələ keçirdi, nəhayət 1507-ci ildə dövlətin varlığına son qoyuldu.
Bəzi şagirdlər Əmir Teymuru monqol hesab edir; halbuki mətndə onun Cağatay ulusunun türkləşmiş Barlas qəbiləsindən olduğu göstərilir.
Toxtamış xanla Əmir Teymur arasındakı mübarizə bəzən qarışdırılır — Toxtamış Qızıl Ordu hökmdarı idi və Teymurun köməyi ilə hakimiyyətə gəlsə də, sonradan onunla Qafqaz və Ön Asiya uğrunda mübarizəyə başlamışdır.
1395-ci il Terek çayı döyüşü (Toxtamışın məğlubiyyəti) ilə 1402-ci il Ankara döyüşü (Bəyazidin məğlubiyyəti) fərqli rəqiblərə aiddir, qarışdırılmamalıdır.
Şahrux və Uluqbəy atası/babası Əmir Teymurdan fərqli olaraq döyüşlərə deyil, elmin və mədəniyyətin inkişafına üstünlük vermişlər — bu fərq qarışdırılmamalıdır.
Teymuri dövlətinin süqutu zamanı (1507) Şeybanilərin Xorasanı ələ keçirməsi Səfəvi-Şeybani qarşıdurmasının da əsasını qoymuşdur.
Qaydalar
- 1Teymuri dövlətinin yaradıcısı türk dünyasının böyük fatehi Əmir Teymur olmuşdur; o, Türküstanda doğulmuş, Cağatay ulusunun türkləşmiş Barlas qəbiləsindən idi.
- 2Səmərqənd hakiminin vəfatından sonra hakimiyyətə keçən Əmir Hüseynlə ittifaq quran Teymur onun bacısı ilə evləndi, lakin sonradan aralarında hakimiyyət mübarizəsi başladı.
- 3Müttəfiqlər arasındakı mübarizə 1370-ci ildə Teymurun qələbəsi ilə başa çatdı; o, "əmir" (Turan əmiri) titulunu qəbul edərək paytaxtı Səmərqənd olan Teymuri dövlətinin əsasını qoydu.
- 4Əmir Teymur Qızıl Ordu hökmdarı Toxtamış xanla uzun mübarizədən sonra 1395-ci ildə Terek çayı sahilində onu ağır məğlubiyyətə uğradıb Qızıl Ordunun zəngin şərq vilayətlərini ələ keçirdi.
- 51402-ci ildə Ankara yaxınlığında Osmanlı sultanı I İldırım Bəyazidi məğlub edən Teymur türk dünyasının gələcəyi üçün faciəli olan, lakin Avropanı xilas edən bu döyüşdə qalib gəldi.
- 6Əmir Teymurun vəfatından sonra varisləri arasındakı hakimiyyət mübarizəsində qalib gələn Şahrux paytaxtı Herata köçürdü, ondan sonra hakimiyyətə gələn Uluqbəy isə mədəni həyata üstünlük verdi və dövlət get-gedə zəifləyib 1507-ci ildə süqut etdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir