Osmanlı imperiyası
Osman Qazidən Sultan Süleymana: Osmanlı dövlətinin qurulması, yüksəlişi və idarə üsulu.
Osmanlı imperiyası Anadolu Səlcuq sultanlığının zəifləməsi şəraitində yaranmış türk-müsəlman dövlətidir. Bizansla sərhəddə yerləşdirilən Qayı boyunun bəyi Osman Qazi 1302-ci ildə müstəqil oldu və yeni dövlət onun adı ilə Osmanlı adlandırıldı; nüfuzunun artmasında sənətkarlara və xristian əhaliyə xoş münasibəti mühüm rol oynadı. Oğlu Orxan Qazi dövründə (1326-1362) fəth olunan Bursa paytaxt oldu, dövlət paşalıqlara və sancaqlıqlara bölündü, ərazi Qara və Egey dənizi sahillərinə qədər genişləndi. I Murad paytaxtı Ədirnəyə köçürdü, 1371-ci il Çirman və 1389-cu il Kosovo döyüşlərində Serbiyanı ağır məğlubiyyətə uğratdı. Oğlu I İldırım Bəyazid Niqbolu qələbəsindən sonra Konstantinopolu mühasirəyə hazırlaşarkən 1402-ci ildə Ankara yaxınlığında Əmir Teymurdan məğlub oldu. Dövlətin qüdrətini bərpa edən Sultan II Mehmet 1453-cü ildə Konstantinopolu fəth edib şəhəri İstanbul adlandırdı və paytaxtı oraya köçürdü. Sultan Səlim Azərbaycan Səfəvi dövləti və Misir Məmlük sultanlığına hücum edərək Misiri Osmanlıya qatdı, Sultan Süleyman dövründə isə imperiya Avropa və Şimali Afrikada qüdrətli zirvəsinə çatdı. Dövlətdə bütün hakimiyyət sultana, idarəçilik baş vəzir və Divana, torpaq bölgüsü isə timar və ziyamətə əsaslanırdı.
Məsələn: Sultan II Mehmet 1453-cü ildə Konstantinopolu fəth edərək şəhərin adını İstanbul qoydu və paytaxtı oraya köçürdü.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1302 | Osmanlı dövlətinin qurulması (Osman Qazi) |
| 1326-1362 | Orxan Qazinin hakimiyyəti, Bursanın fəthi və paytaxt olması |
| 1371 | Çirman döyüşü, Serbiyanın məğlubiyyəti |
| 1389 | Kosovo döyüşü, Serbiyanın daha ağır məğlubiyyəti |
| 1402 | Ankara döyüşü, Əmir Teymurun qələbəsi |
| 1453 | Konstantinopolun fəthi, şəhərin İstanbul adlandırılması |
Yalnız dərsin mətnində göstərilən tarixlər əsasında tərtib edilmişdir.
| Sultan | Hakimiyyət illəri | Əsas hadisə |
|---|---|---|
| Osman Qazi | 1302 (qurulma) | Dövlətin qurulması (Qayı boyu mərkəzli) |
| Orxan Qazi | 1326-1362 | Bursanın fəthi, paytaxt elan edilməsi, paşalıq və sancaqlıq bölgüsü |
| I Murad | dərsdə göstərilmir | Paytaxtın Ədirnəyə köçürülməsi, Çirman (1371) və Kosovo (1389) qələbələri |
| I İldırım Bəyazid | dərsdə göstərilmir | Niqbolu qələbəsi, 1402-ci ildə Ankarada Əmir Teymurdan məğlubiyyət |
| II Mehmet | dərsdə göstərilmir | Konstantinopolun fəthi (1453), 'Fateh' adının qazanılması |
| I Səlim | dərsdə göstərilmir | Azərbaycan Səfəvi dövləti və Misir Məmlük sultanlığına hücum, Misirin ilhaqı |
| Süleyman | dərsdə göstərilmir | İmperiyanın Avropa və Şimali Afrikada qüdrətli zirvəsiinə çatması |
Hakimiyyət illəri yalnız dərsin mətnində göstərilən hallarda verilmişdir; digər sultanlar üçün mətn dəqiq il göstərmir.
| Döyüş | Tarix | Tərəflər/Nəticə |
|---|---|---|
| Çirman döyüşü | 1371 | Osmanlının Serbiya üzərində qələbəsi (70 minlik qoşun darmadağın edildi) |
| Kosovo döyüşü | 1389 | Serbiyanın Osmanlı qarşısında daha ağır məğlubiyyəti |
| Ankara döyüşü | 1402 | Əmir Teymurun I İldırım Bəyazid üzərində qələbəsi |
| Konstantinopolun fəthi | 1453 | Sultan II Mehmetin Bizansı süquta uğratması, şəhərin İstanbul adlandırılması |
Yalnız dərsin mətnində tarixi göstərilən döyüşlər daxil edilmişdir.
- 1Məlumatları topla: Dörd hadisə: dövlətin qurulması (1302), Çirman döyüşü (1371), Kosovo döyüşü (1389), Konstantinopolun fəthi (1453).
- 2Sırala: Tarixlər artan qaydada düzülür: 1302 → 1371 → 1389 → 1453, yəni qurulma, Çirman qələbəsi, Kosovo qələbəsi, Konstantinopolun fəthi.
- 1Səbəbi müəyyən et: I İldırım Bəyazid Niqbolu qələbəsindən sonra Konstantinopolu mühasirəyə hazırlaşırdı.
- 2Nəticəni müəyyən et: Lakin 1402-ci ildə Əmir Teymurun Ankara yaxınlığında qazandığı qələbə Osmanlının Konstantinopol planını təxirə saldı və dövlətin qüdrətini bir müddət zəiflətdi.
Şagirdlərin ən çox buraxdığı səhv Osmanlı imperiyasını ərəb dövləti hesab etməkdir; dərsin mətnində dövlət 'müstəqil müsəlman-türk dövləti' kimi təqdim olunur.
Osman Qazinin mənsub olduğu 'Qayı boyu' termini bəzən fərqli boy adları ilə qarışdırılır; mətndə bu boyun Söyüddə qışlaq, Domaniçidə yaylaq yeri olduğu göstərilir.
1371-ci il Çirman döyüşü ilə 1389-cu il Kosovo döyüşü tez-tez qarışdırılır — hər ikisi Serbiya ilə bağlıdır, lakin fərqli illərdə baş vermişdir.
1402-ci il Ankara döyüşü (Əmir Teymurun qələbəsi) ilə 1453-cü il Konstantinopolun fəthi (II Mehmetin qələbəsi) fərqli hökmdarlara və nəticələrə aiddir, qarışdırılmamalıdır.
Sultan Süleyman mətndə 'Möhtəşəm' və 'Qanuni' adları ilə tanınan hökmdar kimi göstərilir; onun dövründə imperiya Avropa və Şimali Afrikada qüdrətli zirvəsiinə çatmışdır.
Qaydalar
- 1Osmanlı dövləti Anadolu Səlcuq sultanlığının zəifləməsi şəraitində, Qayı boyunun bəyi Osman Qazi tərəfindən 1302-ci ildə quruldu.
- 2Osman Qazidən sonra hakimiyyətə gələn oğlu Orxan Qazi dövründə (1326-1362) fəth olunan Bursa Osmanlının paytaxtı oldu.
- 3Orxan Qazi dövlətin ərazisini paşalıqlara və sancaqlıqlara böldü və şimalda Qara, cənubda isə Egey dənizi sahillərinə çıxışı təmin etdi.
- 4I Murad dövründə paytaxt Ədirnəyə köçürüldü; 1371-ci ildə Çirman, 1389-cu ildə isə Kosovo döyüşündə Serbiya ağır məğlubiyyətə uğradıldı.
- 5I İldırım Bəyazid Niqbolu döyüşündə qələbə qazandıqdan sonra Konstantinopolu tutmağa çalışsa da, 1402-ci ildə Ankara yaxınlığında Əmir Teymurdan məğlub oldu.
- 6Sultan II Mehmet 1453-cü ildə Konstantinopolu fəth edərək şəhərin adını İstanbul qoydu və 'Fateh' adını qazandı.
- 7I Səlim Azərbaycan Səfəvi dövləti və Misir Məmlük sultanlığına hücum edərək Misiri Osmanlı dövlətinin tərkibinə qatdı, Sultan Süleyman dövründə isə imperiya Avropa və Şimali Afrikada qüdrətli zirvəsinə çatdı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir