hist7-um-13· Ümumi tarix: Dünya ölkələri XI–XVI yüzilliklərdə· ~13 dəq

Dehli sultanlığı. Böyük Moğol dövləti

Dehli sultanlığından Böyük Moğol dövlətinə — Hindistanda türk hakimiyyətinin tarixi.

Ağ Hun, Qəznəli və digər türk dövlətlərinin Hindistanın şimalına yürüşü nəticəsində bölgədə türk tayfalarının siyasi üstünlüyü təmin edilmiş, bu da Dehli sultanlığı və Böyük Moğol dövləti kimi türk dövlətlərinin meydana çıxmasına şərait yaratmışdır. Dehli sultanlığı 1206-cı ildə qıpçaq türkü olan Qütbəddin Aybək tərəfindən yaradılmış, onun ölümündən sonra varisi olmadığı üçün kürəkəni Eltutmuş hakimiyyətə gələrək sultanlığı möhkəmləndirmişdir. XIII yüzilliyin sonlarında hakimiyyətə gələn Sultan Əlaəddin Cənubi Hindistanı tabe edərək vergi sistemini nizama salmış və monqol təhlükəsinin qarşısını tamamilə almışdır. Lakin XIV yüzilliyin sonlarında Əmir Teymurun Dehlini qarət etməsi sultanlığı zəiflətmiş, bəzi ərazilər müstəqilləşmişdir. XVI yüzilliyin əvvəlində dağınıq halda olan sultanlığa Əmir Teymurun nəslindən olan Babur son qoymuş, Panipat yaxınlığındakı qələbədən sonra Aqra mərkəzli Böyük Moğol dövlətini qurmuşdur. Əkbər şahın hakimiyyəti (1556-1605) dini dözümlülük siyasəti və uğurlu xarici əlaqələri ilə bu dövlətin ən güclü dövrü olmuşdur.

📌Nümunə

Məsələn: Babur 1526-cı ildə Panipat yaxınlığında qazandığı qələbə ilə Dehli sultanlığının varlığına son qoyaraq Böyük Moğol dövlətinin əsasını qoymuşdur.

Əsas terminlər

Qütbəddin Aybək — 1206-cı ildə Dehli sultanlığının əsasını qoyan qıpçaq türkü hökmdar; türk əhalisinin sayını artırmağa, türk dilini hakim dil etməyə çalışmış, 1210-cu ildə "Çövkən" oyunu zamanı atdan yıxılaraq ölmüşdür.
Sultan Əlaəddin — XIII yüzilliyin sonlarında hakimiyyətə gələrək Cənubi Hindistanı tabe edən, vergi sistemini nizama salıb monqol təhlükəsinin qarşısını tamamilə alan Dehli sultanlığı hökmdarı.
Panipat döyüşü — Babur ilə Dehli sultanlığı arasında baş vermiş, Baburun qalib gəldiyi və Dehli sultanlığının varlığına son qoyduğu həlledici döyüş.
Babur şah — Çingiz xan və Əmir Teymurun varisi sayılan, 1526-cı ildə Dehli sultanlığına son qoyub Aqra mərkəzli Böyük Moğol dövlətinin əsasını qoyan hökmdar.
Əkbər şah — Hakimiyyət illəri (1556-1605) Böyük Moğol dövlətinin ən güclü dövrü hesab olunan, dini dözümlülük siyasəti yürüdüb Osmanlı, Səfəvi, Özbək və Portuqaliya dövlətləri ilə yaxşı əlaqələr quran hökmdar.
İqta sistemi — Eltutmuşun hakimiyyətinin son dövründə sərhəd ərazilərinin mərkəzə sədaqətini gücləndirmək üçün həyata keçirdiyi idarəetmə sistemi.
XRONOLOJİ CƏDVƏL
TarixHadisə
VI yüzillikdən XIX yüzilliyin ortalarına qədərHindistanın böyük hissəsi, xüsusilə şimalı türklərin hakimiyyəti altında oldu
1206-cı ilQütbəddin Aybək Dehli sultanlığının əsasını qoydu
1210-cu ilAybək "Çövkən" oyunu zamanı atdan yıxılaraq öldü
XIII yüzilliyin sonlarıSultan Əlaəddin hakimiyyətə gələrək Cənubi Hindistanı tabe etdi
XIV yüzilliyin sonlarıƏmir Teymur Dehlini qarət etdi, bəzi ərazilər müstəqilləşdi
1526-cı ilBabur Dehli sultanlığına son qoyub Böyük Moğol dövlətini qurdu
1556-1605-ci illərƏkbər şahın hakimiyyəti — Böyük Moğol dövlətinin ən güclü dövrü

Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər əsasında.

DÖVLƏT CƏDVƏLİ
DövlətDövrMərkəzGörkəmli hökmdar
Dehli Sultanlığı1206 - 1526DehliQütbəddin Aybək
Böyük Moğol dövləti1526-cı ildən sonraAqraBabur şah, Əkbər şah

Dehli Sultanlığından Böyük Moğol dövlətinə keçid.

✎Hökmdarların xronoloji ardıcıllığının müəyyən edilməsi
  1. 1Başlanğıc nöqtəsi: Dehli sultanlığı 1206-cı ildə Qütbəddin Aybəklə başlayır; onun ölümündən sonra varisi olmadığı üçün kürəkəni Eltutmuş hakimiyyətə gəlir.
  2. 2Güclənmə: XIII yüzilliyin sonlarında hakimiyyətə gələn Sultan Əlaəddin Cənubi Hindistanı tabe edərək sultanlığı gücləndirir.
  3. 3Sonrakı dövr: XVI yüzilliyin əvvəlində Babur şah hakimiyyətə gəlir və Dehli sultanlığına son qoyaraq Böyük Moğol dövlətini qurur, ondan sonra Əkbər şah dövləti ən güclü dövrünə çatdırır.
✎Dehli sultanlığının süqutu və Böyük Moğol dövlətinin yaranması: səbəb-nəticə zənciri
  1. 1Zəmin: XIV yüzilliyin sonlarında Dehli sultanlığı zəifləyir, Əmir Teymurun Dehlini qarət etməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırır, bəzi ərazilər müstəqilləşir.
  2. 2Nəticə: XVI yüzilliyin əvvəlində dağınıq halda olan sultanlığa 1526-cı ildə Babur son qoyur və Panipat yaxınlığındakı qələbədən sonra Aqra mərkəzli Böyük Moğol dövlətini qurur.
🚫Tez-tez səhv

Mətndə keçən "monqol təhlükəsi" ilə "Moğol dövləti" qarışdırılmamalıdır — monqollar Hindistan üçün xarici təhlükə mənbəyi kimi xatırlanır, Böyük Moğol dövləti isə Babur şahın qurduğu türk dövlətidir.

🚫Tez-tez səhv

Eltutmuş Qütbəddin Aybəkin oğlu deyil, kürəkənidir — Aybəkin varisi olmadığı üçün hakimiyyətə gəlmişdir.

⚠️Diqqət

Dehli sultanlığının qurulma ili (1206) ilə Aybəkin ölüm ili (1210) qarışdırılmamalıdır.

⚠️Diqqət

Baburun Dehli sultanlığına hücum etdiyi il (1526) ilə Əkbər şahın hakimiyyətə gəldiyi il (1556) fərqli tarixlərdir, qarışdırılmamalıdır.

💡Qeyd

Babur özü Çingiz xan və Əmir Teymurun hər ikisinin varisi sayılırdı, lakin qurduğu dövlət Böyük Moğol dövləti kimi adlandırılır, monqol dövləti kimi deyil.

Qaydalar

  1. 1Dehli sultanlığı 1206-cı ildə qıpçaq türkü Qütbəddin Aybək tərəfindən yaradılmışdır.
  2. 2Aybəkin ölümündən sonra varisi olmadığı üçün kürəkəni Eltutmuş hakimiyyətə gəlmiş və sultanlığı möhkəmləndirmişdir.
  3. 3Sultan Əlaəddin Cənubi Hindistanı tabe edərək vergi sistemini nizama salmış və monqol təhlükəsinin qarşısını tamamilə almışdır.
  4. 4XIV yüzilliyin sonlarında Əmir Teymurun Dehlini qarət etməsi sultanlığı zəiflətmiş, bəzi ərazilər müstəqilləşmişdir.
  5. 5Babur 1526-cı ildə Panipat yaxınlığında qazandığı qələbə ilə Dehli sultanlığına son qoyaraq Aqra mərkəzli Böyük Moğol dövlətini qurmuşdur.
  6. 6Əkbər şahın hakimiyyəti (1556-1605) dini dözümlülük və xarici əlaqələrin inkişafı ilə Böyük Moğol dövlətinin ən güclü dövrü olmuşdur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq