III–XI əsrlərdə mədəniyyət
Göytürk yazıları, İslam mədəniyyəti və mədrəsə, Bizans və Qərbi Avropa mədəniyyəti.
III–XI əsrlərdə dünyanın müxtəlif bölgələrində mədəniyyət paralel şəkildə inkişaf edirdi. İslamaqədərki türk xalqları 34 samit və 4 saitdən ibarət 38 hərflik öz əlifbası ilə Orxon-Yenisey abidələrini qoyub getmişlər; bu abidələrin ən əhəmiyyətlisi Göytürk yazılarıdır. Ərəb xilafətinin genişlənməsi ilə formalaşan İslam mədəniyyətində məscid yanı məktəblərdən sonra mədrəsələrdə riyaziyyat, astronomiya və təbabət öyrədilir, elmi əsərlər ərəb dilinə tərcümə olunurdu; Fərabi fəlsəfə, Əbu Reyhan əl-Biruni astronomiya, İbn Sina isə tibb sahəsində şöhrət qazanmışdı. Bəlazuri və Təbərinin tarix əsərləri, Samirədəki Ulu məscid və kitabların köçürülməsi ilə inkişaf edən xəttatlıq sənəti də Xilafətin mədəni yüksəlişini göstərirdi. Bizans imperiyasında yunan dili dövlət dilinə çevrilmiş, imperator Yustinianın əmri ilə tikilən Müqəddəs Sofiya məbədi memarlığın möhtəşəm nümunəsi olmuşdu. Qərbi Avropada mədəniyyət antik dövrdən orta əsrlərə keçiddə tənəzzül etsə də, Frank imperatoru Böyük Karlın tədbirləri "Karolinq oyanışı" adlanan yüksəlişə səbəb oldu.
Məsələn: İbn Sinanın tibbə dair əsərləri uzun müddət Şərqdə və Avropa ölkələrində əsas dərslik kimi istifadə olunmuşdur.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| V–VIII yüzilliklər | Orxon-Yenisey abidələri yazılmışdır |
| VII yüzillik | Bizansda yunan dili dövlətin rəsmi dilinə çevrilmişdir |
| XI yüzillik | Konstantinopolda hüquq və fəlsəfə fakültələri olan universitet açılmışdır |
Dərsdə adı çəkilən dəqiq tarixlər yalnız bu üç dövrü əhatə edir — mətn daha erkən və ya daha gec tarix göstərmir.
| Mərkəz | Əsas nailiyyət | Görkəmli nümunə |
|---|---|---|
| Türk xalqları | Öz əlifbası ilə yazılı abidələr qoyması | Göytürk yazıları |
| İslam dünyası (Xilafət) | Mədrəsələrdə elmin, tərcümənin və ədəbiyyatın inkişafı | Fərabi, Əbu Reyhan əl-Biruni və İbn Sinanın əsərləri |
| Bizans | Antik irsin qorunması və möhtəşəm memarlıq | Müqəddəs Sofiya məbədi |
| Qərbi Avropa | Böyük Karlın tədbirləri ilə mədəni yüksəliş | Karolinq oyanışı |
Hər mərkəzin öz sahəsində fərqli nailiyyət göstərməsi mətndə ayrı-ayrı bölmələrlə təqdim olunur.
- 1Faktları müəyyənləşdir: Mətndə göstərilir ki, məscid yanı məktəbi bitirənlər mədrəsələrdə təhsillərini davam etdirir, mədrəsələrdə isə dini biliklərlə yanaşı riyaziyyat, astronomiya və təbabət öyrədilirdi.
- 2Aralıq nəticəni gör: Əl yazısı ilə meydana gələn kitablar mədrəsələrin zəngin kitabxanalarını bəzəyirdi.
- 3Yekun nəticəni çıxar: Sonralar Avropada mədrəsələrin nümunəsində ali məktəblər yaradılacaqdı — beləliklə, İslam dünyasının təhsil modeli Avropa təhsilinə təsir göstərmişdir.
- 1Səbəbi tap: Antik dünyadan orta əsrlərə keçid dövründə Qərbi Avropada mədəniyyət tənəzzül etdi, savadlı adamlar əsasən din xadimləri idi və kilsə məktəblərində dərslər heç kimin danışmadığı latın dilində keçirilirdi.
- 2Aralıq addımı gör: Frank imperatoru Böyük Karl təhsilə, elmə və mədəniyyətə böyük diqqət göstərərək məktəblər açdırdı və saraya müxtəlif ölkələrdən savadlı adamlar dəvət etdi.
- 3Yekun nəticəni çıxar: Böyük Karlın tədbirləri nəticəsində mədəniyyətdə yüksəliş yaşandı; Frank imperiyasının tənəzzülünə qədər davam edən bu dövrü "Karolinq oyanışı" adlandırırlar.
Fərabi (fəlsəfə, "ikinci müəllim") ilə İbn Sina ("Elmlərin şeyxi", tibb) qarışdırılmasın — Fərabi Aristotelin əsərlərini izah edib elmi biliklərin təsnifatını vermiş, İbn Sina isə tibbə dair əsərləri ilə şöhrət qazanmışdır.
Bəlazuri (ərəb işğallarına həsr olunan ilk tarix əsərinin müəllifi) ilə Təbəri (xilafətin iki yüzillik tarixini və xürrəmilər hərəkatını yazan) fərqli müəlliflərdir, qarışdırılmasın.
Müqəddəs Sofiya məbədinin əvvəlcə xristian məbədi kimi tikildiyini, yalnız Osmanlıların Konstantinopolu ələ keçirməsindən sonra məscidə çevrildiyini unutmayın.
Bizansda savadlı adamların sayının Qərbi Avropadan çox olduğunu tərsinə anlamayın — Qərbi Avropada mədəniyyət həmin dövrdə tənəzzül halında idi.
Orxon-Yenisey əlifbası ərəb əlifbası deyil — 34 samit və 4 saitdən ibarət 38 hərfli xüsusi əlifba idi, mətnlər sağdan sola və yuxarıdan aşağıya yazılırdı.
Qaydalar
- 1Qədim türklərin 34 samit və 4 saitdən ibarət 38 hərflik əlifbası ilə yazılan Orxon-Yenisey abidələri (V–VIII yüzilliklər) türk xalqlarına məxsus mühüm yazılı mənbələrdir; bunların ən əhəmiyyətliləri Göytürk yazılarıdır.
- 2Ərəb xilafətində İslam dininin yayılması ilə formalaşan mədəniyyətdə məscid yanı məktəblərdən sonra mədrəsələrdə dini biliklərlə yanaşı riyaziyyat, astronomiya və təbabət öyrədilirdi.
- 3Fərabi Aristotelin əsərlərini izah etdiyi üçün "ikinci müəllim" adlandırılırdı, Əbu Reyhan əl-Biruni Şərqdə ilk qlobusu düzəldib Yerin Günəş ətrafında fırlanması fikrini irəli sürmüşdü, "Elmlərin şeyxi" adlandırılan İbn Sina isə tibbə dair əsərləri ilə şöhrət qazanmışdı.
- 4Xilafətdə tarix elmi (Bəlazuri, Təbəri), ədəbiyyat (Abbasi dövrünün "qızıl dövrü") və memarlıq (Samirədəki Ulu məscid) inkişaf etmiş, kitabların köçürülməsi xəttatlıq sənətini irəli aparmışdı.
- 5Bizans imperiyasında VII yüzillikdən yunan dili dövlət dilinə çevrilmiş, savadlı adamların sayı Qərbi Avropadan çox olmuş, imperator Yustinianın əmri ilə tikilən Müqəddəs Sofiya məbədi Bizans memarlığının möhtəşəm nümunəsi olmuşdur.
- 6Qərbi Avropada mədəniyyət antik dövrdən orta əsrlərə keçiddə tənəzzül etmiş, lakin Frank imperatoru Böyük Karlın məktəblər açdırması və Aahendə tikintiləri nəticəsində "Karolinq oyanışı" adlanan mədəni yüksəliş yaşanmışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir