Ərəb xilafəti
Ərəbistanda İslamın yaranması, Məhəmməd peyğəmbərin fəaliyyəti və Ərəb xilafətinin qurulub genişlənməsi.
Ərəbistan yarımadası Asiya və Afrika qitələrinin qovuşduğu ərazidə yerləşir; yarımadanın cənubunda su və yağış bol olduğundan əhali sıx idi və əsasən əkinçiliklə məşğul olurdu, şimalındakı və mərkəzindəki səhralarda isə köçəri maldarlar - bədəvilər yaşayırdı. Bütpərəst ərəblərin ziyarətgahı olan Kəbə Məkkə şəhərində yerləşirdi. Yeni dinin - İslamın yaranması 570-ci ildə Məkkədə anadan olmuş Məhəmməd peyğəmbərin adı ilə bağlıdır: 610-cu ildə ona peyğəmbərlik verildi, 622-ci ildə isə o və tərəfdarları Mədinəyə köçdü, bu il Hicri təqviminin başlanğıcı oldu. 624-cü ildə Bədr döyüşündəki qələbədən sonra, 630-cu ildə müsəlmanlar ilk İslam dövlətinin əsasını qoydular. Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra dövləti xəlifələr idarə etdi; müsəlmanlar Bizans və Sasani torpaqlarını, sonra Şimali Afrikanı və 711-ci ildə İspaniyanı fəth etdilər, lakin 732-ci il Puatye döyüşündən sonra Avropanın içərilərinə doğru hərəkətlərini dayandırdılar. Geniş ərazili bu dövlət - Xilafət əmirliklərə bölünmüşdü, dövlət dili ərəb dili idi. IX yüzillikdə Misir, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, İran və Əfqanıstan Bağdad xilafətindən ayrıldı.
Məsələn: Xəlifə Mötəsim 833-842-ci illərdə Bizans imperiyasına və Xilafətdəki üsyanlara qarşı mübarizədə türklərdən istifadə edirdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 570 | Məhəmməd peyğəmbərin Məkkədə anadan olması |
| 610 | Məhəmmədə peyğəmbərliyin verilməsi |
| 622 | Məkkədən Mədinəyə köç (hicrət); Hicri təqviminin başlanğıcı |
| 624 | Bədr döyüşündə müsəlmanların qələbəsi |
| 630 | İlk İslam dövlətinin əsasının qoyulması |
| 632–661 | İlk xəlifələr dövrü |
| 644 | Həbib ibn Məsləmənin Tiflis əhalisinə məktubu |
| 661–750 | Əməvilər sülaləsinin hakimiyyəti |
| 711 | Tariqin başçılığı ilə İspaniyanın fəthi |
| 732 | Puatye döyüşü |
| 750–1258 | Abbasilər sülaləsinin hakimiyyəti |
| 762 | Bağdad şəhərinin əsasının qoyulması |
| 816–837 | Babəkin azadlıq mübarizəsi |
| 833–842 | Xəlifə Mötəsimin hakimiyyəti |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər əsasında tərtib edilmişdir.
| Dövr | İllər |
|---|---|
| Məhəmməd peyğəmbər dövründə genişlənmə | 630–632 |
| İlk xəlifələr dövründə genişlənmə | 632–661 |
| Əməvi xilafəti dövründə genişlənmə | 661–750 |
38-39-cu səhifələrdəki xəritədə göstərilən genişlənmə mərhələləri.
- 1Məlum tarixi bazanı qoy: Məhəmməd peyğəmbərin anadan olması 570-ci ildə, peyğəmbərlik alması isə 610-cu ildə olub — bu iki tarix yeni dinin ilkin nöqtələridir.
- 2Sonrakı hadisəni əlavə et: 622-ci ildə Məhəmməd peyğəmbər və tərəfdarları Mədinəyə köçdü (hicrət); bu il Hicri təqviminin başlanğıcı oldu.
- 3Nəticəni çıxar: Beləliklə, ardıcıllıq belədir: 570 (doğum) → 610 (peyğəmbərlik) → 622 (hicrət) → 624 (Bədr döyüşü) → 630 (İslam dövlətinin qurulması).
- 1İlkin faktı qeyd et: IX yüzillikdə Azərbaycanda Xürrəmilər hərəkatı, xüsusilə Babəkin azadlıq mübarizəsi (816-837) geniş yayıldı.
- 2Aralıq nəticəni gör: Bu hərəkat Xilafətin zəifləməsində böyük rol oynadı; nəticədə IX yüzillikdə Misir, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, İran və Əfqanıstan Bağdad xilafətindən ayrıldı.
- 3Yekun nəticəni çıxar: Beləliklə, daxili üsyanlar Xilafətin ərazi bütövlüyünün pozulmasına və mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinə gətirib çıxardı.
610-cu ili (peyğəmbərliyin verilməsi) 622-ci illə (hicrət, Hicri təqviminin başlanğıcı) qarışdırmayın — bunlar fərqli hadisələrdir.
İlk xəlifələr (Mədinə/Məkkə), Əməvi (Dəməşq) və Abbasi (Bağdad) dövrlərinin paytaxtlarını qarışdırmayın — hər sülalənin öz paytaxtı var idi.
Xəracı (torpaqdan istifadəyə görə alınan vergi) cizyə (islamı qəbul etməyən 15-60 yaş kişilərdən alınan vergi) ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli vergi növləridir.
732-ci il Puatye döyüşü müsəlmanların Avropanın içərilərinə doğru hərəkətini dayandırdı, İspaniyadakı fəthlərini isə ləğv etmədi.
Qaydalar
- 1Ərəbistan yarımadası Asiya və Afrika qitələrinin qovuşduğu ərazidə yerləşir; yarımadanın cənubunda əhali sıx idi və əsasən əkinçiliklə məşğul olurdu, şimalında və mərkəzindəki səhralarda isə köçəri maldarlar - bədəvilər yaşayırdı, bütpərəst ərəblərin ziyarətgahı Kəbə isə Məkkədə idi.
- 2İslam dini 570-ci ildə Məkkədə anadan olan Məhəmməd peyğəmbərin adı ilə bağlıdır; ona 610-cu ildə peyğəmbərlik verildi, 622-ci ildəki Mədinəyə köçü (hicrət) isə Hicri təqviminin başlanğıcı oldu.
- 3624-cü ildə Bədr döyüşündəki qələbədən sonra, 630-cu ildə müsəlmanlar ilk İslam dövlətinin əsasını qoydular; Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra dövləti xəlifələr idarə etdi.
- 4Müsəlmanlar Bizans və Sasani torpaqlarını, VIII yüzilliyin əvvəlində Şimali Afrikanı, 711-ci ildə isə Tariqin başçılığı ilə İspaniyanı fəth etdilər, lakin 732-ci il Puatye döyüşündən sonra Avropanın içərilərinə doğru hərəkətlərini dayandırdılar.
- 5Xilafət tarixi İlk xəlifələr (Əbu Bəkir, Ömər, Osman, Əli), Əməvi (661-750, paytaxt Dəməşq) və Abbasi (750-1258, paytaxt Bağdad) dövrlərinə bölünür; IX yüzillikdə Azərbaycan da daxil olmaqla bir sıra ölkələr Bağdad xilafətindən ayrıldı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir