Xalqların böyük köçü. Avropa Hun və Ağ Hun dövlətləri
Hunların Avropaya axını, Avropa Hun və Ağ Hun dövlətlərinin yaranması və süqutu.
IV–VII əsrləri əhatə edən Xalqların Böyük Köçü zamanı türk xalqları Asiyanın sərt iqlimli çöllərində quraqlıq, otlaqların azalması, əhali artımı və siyasi-sosial səbəblər üzündən qərbə doğru hərəkətə başladılar. Hun adlanan tayfalar İdil (Volqa) çayını keçərək geniş ərazilərə yayıldı, təzyiqi altında alanlar və qotlar da Mərkəzi və Qərbi Avropaya köçməyə məcbur oldu. Qotları məğlub edən hunlar Balamir xanın rəhbərliyi ilə Avropa Hun dövlətini yaratdılar və indiki Macarıstan ərazisində məskunlaşdılar. Dövlətin qüdrəti Attilanın hakimiyyəti dövründə zirvəyə çatdı: sərhədləri İdil çayından Reyn çayına, Balkanlardan Baltik dənizinə qədər uzanırdı. Attila Bizansı xərac verməyə məcbur etdi, 451-ci ildə Katalaun döyüşündə Qərbi Roma ordusu ilə üzləşdi və 452-ci ildə Romaya yürüş etdi. Onun ölümündən sonra dövlət 470-ci ildə süquta uğradı. Bundan əvvəl, Böyük Hun dövlətinin dağılmasından sonra hunların digər qolu Qərbi Türküstanda Ağ Hun (Eftalitlər) dövlətini qurmuşdu; bu dövlət isə 567-ci ildə Sasani və göytürklərin birgə hücumu ilə məhv edildi.
Məsələn: Avropa Hun dövləti 470-ci ildə süquta uğrayıb, Ağ Hun dövləti isə 567-ci ildə Sasani və göytürklərin birləşmiş qüvvələri tərəfindən sona çatdırılıb.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 434-cü il | Attilanın Bizansla müqavilə bağlayaraq onu illik xərac verməyə məcbur etməsi |
| 447-ci il | Bizans imperatorunun Attila ilə danışıqlara başlayıb bac verməyə razılaşması |
| 451-ci il | Katalaun çölündə Qərbi Roma ilə Attilanın ordularının qarşılaşması |
| 452-ci il | Attilanın Romanın şəhər və kəndlərini ələ keçirməsi |
| 470-ci il | Avropa Hun dövlətinin süquta uğraması |
| 484-cü il | Ağ hunların sasanilər üzərində qələbədən sonra Heratı tabe etməsi |
| 567-ci il | Sasani və göytürklərin birləşmiş qüvvələrinin Ağ Hun dövlətinə son qoyması |
Yalnız dərs materialında keçən tarixlər göstərilib.
| Meyar | Avropa Hunları | Ağ Hunlar (Eftalitlər) |
|---|---|---|
| Ərazi | Şərqi Avropa, bugünkü Macarıstan (İdil-Dunay arası) | Mərkəzi Asiya, Əfqanıstan, Şimal-Qərbi Hindistan |
| Qurucu/qüdrətli hökmdar | Balamir xan (qurucu), Attila (ən qüdrətli dövr) | Ağsuvar xan (fəal xarici siyasət), Mihiraqul xan (ən qüdrətli dövr) |
| Əsas rəqib | Bizans (Şərqi Roma) və Qərbi Roma | Sasani dövləti |
| Süqut ili | 470-ci il | 567-ci il |
Eyniləşdirmə ən çox yayılmış səhvdir — cədvəl fərqləri göstərir.
- 1Addım 1 — ilkin səbəb: Asiyanın sərt iqlimli çöllərində quraqlıq, otlaqların azalması və əhalinin sürətli artması türk tayfalarını yeni torpaqlar axtarmağa vadar etdi.
- 2Addım 2 — hərəkət: Hun adlanan tayfalar qərbə hərəkət edərək İdil (Volqa) çayını keçdi və öz təzyiqi ilə alanları, qotları da Mərkəzi və Qərbi Avropaya köçməyə məcbur etdi.
- 3Addım 3 — nəticə: Qotları məğlub edən hunlar Balamir xanın rəhbərliyi ilə Avropa Hun dövlətini yaratdı və indiki Macarıstan ərazisində məskunlaşdı.
- 1Addım 1: Ən erkən hadisəni tap: hunlar IV yüzilliyin 70-ci illərində Don və İdil çayları arasındakı əraziləri tutdu.
- 2Addım 2: Sonrakı hadisəni tap: Attila 434-cü ildə Bizansla müqavilə bağlayaraq onu illik xərac verməyə məcbur etdi.
- 3Addım 3: Son hadisəni tap: 451-ci il Katalaun döyüşündən sonra 470-ci ildə Avropa Hun dövləti süquta uğradı.
Avropa Hunları ilə Ağ Hunları eyni dövlət saymaq səhvdir — onlar fərqli ərazilərdə (Avropa ↔ Mərkəzi Asiya/Əfqanıstan/Şimal-Qərbi Hindistan) yaranmış, fərqli hökmdarların (Balamir xan/Attila ↔ Ağsuvar xan/Mihiraqul xan) idarə etdiyi ayrı dövlətlərdir.
Hunların qərbə hərəkətinin başlanğıcını (IV yüzillik) Avropa Hun dövlətinin ən qüdrətli dövrü ilə (Attilanın hakimiyyəti) qarışdırmaq olmaz — bunlar eyni prosesin fərqli mərhələləridir.
Katalaun döyüşünü (451-ci il) Attilanın Roma yürüşü (452-ci il) ilə eyni hadisə saymaq səhvdir — bunlar ardıcıl, lakin ayrı hadisələrdir.
Ağ Hun dövlətinin digər adı Eftalitlər dövlətidir — bu ad V yüzillikdə hakimiyyətdə olmuş Eftal xanın adından götürülüb.
Qaydalar
- 1Xalqların Böyük Köçü IV–VII əsrləri əhatə edir; köçün əsas səbəbləri iqtisadi çətinliklər, quraqlıq, əhali sıxlığı və otlaqların çatışmaması olmuşdur.
- 2Qotları məğlub edən hunlar Balamir xanın rəhbərliyi ilə Avropa Hun dövlətini yaratmış və indiki Macarıstan ərazisində məskunlaşmışlar.
- 3Avropa Hun dövlətinin qüdrəti Attilanın hakimiyyəti dövründə zirvəyə çatmış, dövlət 470-ci ildə süquta uğramışdır.
- 4Ağ Hun (Eftalitlər) dövləti Qərbi Türküstanda yaranmış, Mərkəzi Asiya, Əfqanıstan və Şimal-Qərbi Hindistanın bir hissəsini əhatə etmişdir.
- 5Ağ Hun dövləti 567-ci ildə Sasani və göytürklərin birləşmiş qüvvələri tərəfindən məhv edilmiş, torpaqları iki dövlət arasında bölüşdürülmüşdür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir