Samani, Oğuz, Qaraxanlı, Qəznəli dövlətləri
Samani, Oğuz, Qaraxanlı və Qəznəli dövlətlərinin yaranması, idarəçiliyi və süqutu.
Mərkəzi Asiyada IX-X yüzilliklərdə xilafətin zəifləməsi nəticəsində bir sıra türk-islam dövlətləri yarandı. Saman Xudatın 875-ci ildə əsasını qoyduğu Samanilər dövlətinin paytaxtı Buxara idi; burada əkinçilik, ticarət və İslamın möhkəmlənməsi inkişaf etdi, tacirlər Şərqi Avropa, Bizans və Çinlə əlaqələr saxlayırdı, lakin 999-cu ildə qaraxanlıların Buxaranı tutması ilə dövlət süqut etdi. Seyhun çayı ilə Xəzər dənizi arasında yaşayan boylar 950-ci ildə mərkəzi Yenikənd olan Oğuz (Yabqu) dövlətini qurdular; bu dövləti yabqu adlanan hökmdar idarə edirdi, lakin qıpçaqların hücumları nəticəsində 1000-ci ildə dağıldı. Qarluqlar 840-cı ildə Qutluq Bilgə Qədir xanın başçılığı ilə Qaraxanlı dövlətini yaratdılar; bu dövlət 1042-ci ildə Şərqi və Qərbi hissələrə parçalandı. Türk qulamı Alptəkin isə 962-ci ildə Qəznədə Qəznəli dövlətinin əsasını qoydu; Mahmud Qəznəlinin hakimiyyəti dövründə dövlət ən qüdrətli dövrünü yaşadı, lakin 1187-ci ildə qurlular tərəfindən süqut etdirildi.
Məsələn: Mahmud Qəznəli Hindistana etdiyi yürüşlər nəticəsində Abbasi xəlifəsi tərəfindən sultan tituluna layiq görülən ilk türk hökmdarı olmuşdur.
Əsas terminlər
| Dövlət | Yarandığı il | Mərkəz | Qurucusu |
|---|---|---|---|
| Samanilər | 875 | Buxara | Saman Xudat |
| Oğuz dövləti | 950 | Yenikənd | Yabqu adlanan hökmdar |
| Qaraxanlı dövləti | 840 | Kaşğar, Balasaqun, Uzgen | Qutluq Bilgə Qədir xan |
| Qəznəli dövləti | 962 | Qəznə | Alptəkin |
Mətndə göstərilən tarixlər və mərkəzlər — yalnız dərsdə adı çəkilən şəhərlər.
| Titul | Aid olduğu dövlət | Mənası/rolu |
|---|---|---|
| Yabqu | Oğuz dövləti | Dövlətin baş hökmdarı |
| Subaşı | Oğuz dövləti | Yabqudan sonra ikinci şəxs, ordu başçısı |
| Xan (Qara xan) | Qaraxanlı dövləti | Türk dillərində "Böyük xan" mənasını verən hökmdar titulu |
| Sultan | Qəznəli dövləti | Abbasi xəlifəsinin Mahmud Qəznəliyə verdiyi titul |
Titulları dövlətlərlə qarışdırmaq imtahanda tez-tez rast gəlinən səhvdir.
- 1Tarixləri müəyyənləşdir: Mətndə dörd dövlətin yarandığı illər göstərilir: Qaraxanlı dövləti — 840-cı il, Samanilər dövləti — 875-ci il, Oğuz dövləti — 950-ci il, Qəznəli dövləti — 962-ci il.
- 2Ardıcıllığı qur: Bu tarixləri kiçikdən böyüyə düzsək, sıra belə olur: əvvəl Qaraxanlı (840), sonra Samanilər (875), daha sonra Oğuz (950), ən sonda Qəznəli (962) dövləti yaranmışdır.
- 3Nəticə çıxar: Beləliklə, IX-X yüzilliklərdə Mərkəzi Asiyada dörd türk-islam dövləti ardıcıl olaraq, təxminən 120 illik bir dövr ərzində bir-birinin ardınca yaranmışdır.
- 1Səbəbi tap: Samani dövlətinin ordusunda xidmət edən türk qulamlarından biri olan Alptəkin, Samani dövlətində baş verən daxili çəkişmələrdən istifadə edərək hakimiyyəti ələ almağa cəhd etdi, lakin buna nail ola bilmədi.
- 2Aralıq nəticəni gör: Bundan sonra Alptəkin öz tabeliyində olan türk əsilli əsgərlərlə Əfqanıstandakı Qəznə şəhərinə getdi və yerli hakimi uzaqlaşdıraraq orada möhkəmləndi.
- 3Yekun nəticəni çıxar: Bu addımların nəticəsində 962-ci ildə Qəznə şəhərində yeni bir dövlət — Qəznəli dövləti yarandı.
Paytaxtları qarışdırmayın: Samanilərin mərkəzi Buxara, Oğuzların mərkəzi Yenikənd, Qəznəlilərin mərkəzi isə əvvəlcə Qəznə, sonra Lahor şəhəri olmuşdur.
Hökmdar titullarını qarışdırmayın: Oğuzlarda dövlət başçısı yabqu, ikinci şəxs subaşı adlanırdı; Qaraxanlılarda hökmdar xan, Qəznəlilərdə isə Abbasi xəlifəsinin verdiyi sultan titulunu daşıyırdı.
Mahmud Qəznəlinin adını "Qəznəli" kimi yox, mətndə yazıldığı kimi "Qəznəli" kimi yazın.
Qaraxanlı dövlətinin 1042-ci ildə Şərqi və Qərbi hissələrə parçalanmasını Qəznəli dövlətinin 1187-ci ildə qurlular tərəfindən süqutu ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli tarixlər və fərqli dövlətlərin taleyidir.
Qaraxanlıların İslamı qəbul etməsi ilə Samanilərin süqut etməsi ayrı-ayrı hadisələrdir: qaraxanlılar Satuk Buğra xan dövründə İslamı qəbul etdi, Samanilər isə sonradan, 999-cu ildə qaraxanlıların Buxaranı tutması ilə süqut etdi.
Qaydalar
- 1Samanilər dövlətinin əsasını 875-ci ildə Saman Xudat qoymuş, paytaxtı Buxara şəhəri olmuşdur; dövlət əkinçiliyin, ticarətin və İslamın Mərkəzi Asiyada möhkəmlənməsində mühüm rol oynamış, lakin iri feodalların müstəqilləşməsi nəticəsində zəifləyərək 999-cu ildə qaraxanlıların Buxaranı tutması ilə süqut etmişdir.
- 2Oğuz adına ilk dəfə Orxon-Yenisey abidələrində rast gəlinir; "Boz ox" və "Üç ox" qollarına ayrılan, 24 boydan ibarət olan oğuzlar 950-ci ildə Seyhun çayı ilə Xəzər dənizi arasında, mərkəzi Yenikənd olan Oğuz (Yabqu) dövlətini qurmuşlar.
- 3Oğuz dövlətini yabqu adlanan hökmdar idarə edir, ikinci şəxs subaşı, hökmdarın köməkçisi gülərgin adlanır, hökmdarın yanında divan adlı məşvərətçi orqan fəaliyyət göstərirdi; oğuzlar X yüzilliyin ortalarında İslamı qəbul etmiş, lakin qıpçaqların fasiləsiz hücumları nəticəsində 1000-ci ildə dövlətləri dağılmışdır.
- 4Qarluqlar 840-cı ildə Qaraxanlı dövlətini qurmuş, dövlətin əsasını Qutluq Bilgə Qədir xan qoymuş, o özünü "Qara xan" (Böyük xan) adlandırdığı üçün dövlət Qaraxanlı adını almışdır; Satuk Buğra xanın dövründə qaraxanlılar İslamı ilk qəbul edən türk dövlətlərindən biri olmuşdur.
- 5Qaraxanlı dövlətinin sərhədləri Balxaş gölündən Hindiquş və Qaraqorum dağlarına qədər uzanmış, əsas rəqibi Samani dövləti olmuş, Qəznəlilərlə birgə Samani ərazilərini bölüşdürmüşdür; 1042-ci ildə dövlət Şərqi və Qərbi Qaraxanlıya parçalanmış, Şərqini qarakitaylar, Qərbini isə Xarəzmşahlar süquta uğratmışdır.
- 6Türk qulamı Alptəkin 962-ci ildə Qəznə şəhərində Qəznəli dövlətinin əsasını qoymuş, Mahmud Qəznəlinin (998-1030) hakimiyyəti dövründə dövlət Hindistana yürüşlər və Abbasi xəlifəsinin verdiyi sultan titulu ilə qüdrətinin zirvəsinə çatmış, lakin 1040-cı ildə Dəndənəkan döyüşündə səlcuqlara məğlub olduqdan sonra zəifləyərək 1187-ci ildə qurlular tərəfindən süquta uğradılmışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir