Göytürk və Uyğur xaqanlıqları
Göytürk və Uyğur türk xaqanlıqlarının yaranması, çiçəklənməsi və süqutu.
Asiya Hun (Böyük Hun) dövlətinin dağılmasından sonra Altay dağlarının ətəyinə sığınan türk tayfaları göytürk adı ilə tanındı; başçıları Aşina nəslindən Bumın xaqan avarları (jujanları) məğlub edərək 552-ci ildə paytaxtı Ötükən olan I Göytürk xaqanlığını yaratdı. Muğan xaqan dövləti gücləndirdi, yabqu İstəmi xan isə Qərb vilayətlərini idarə edərək xəzərləri tabe etdi və sasanilərlə birgə Ağ Hun dövlətinə son qoydu, sonra isə vergi üzündən onlarla müharibəyə girdi. Muğan və İstəminin vəfatından sonra hakimiyyət mübarizələri dövləti VI yüzilliyin 80-ci illərində Şərqi və Qərbi hissələrə böldü, Çin isə hər ikisini asılı hala saldı. 682-ci ildə Qutluq xan (İltəris xaqan) II Göytürk dövlətini yaratdı; Tonyukukun köməyi ilə dövlət Bilgə xaqan dövründə zirvəyə çatdı, lakin 744-cü ildə uyğurlar hakimiyyəti ələ keçirdi. Uyğur dövlətinin qurucusu Qutluq Bilgə Kül xaqan idi; sonradan qəbul edilən Maniçilik döyüş ruhunu zəiflədib dini pərakəndəliyə səbəb oldu və IX yüzilliyin 40-cı illərində qırğızlar dövlətə son qoydu.
Məsələn: Göytürk xaqanlığı 552-ci ildə Bumın xaqan tərəfindən qurulub, 744-cü ildə Uyğurların hakimiyyəti ələ keçirməsi ilə tarix səhnəsindən çəkilib.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 552-ci il | Bumın xaqan avarları (jujanları) məğlub edib I Göytürk xaqanlığının əsasını qoydu |
| VI yüzilliyin 80-ci illəri | Göytürk dövləti Şərqi və Qərbi hissələrə parçalandı |
| VII yüzilliyin 30-cu illəri | Çinlilər Şərqi Göytürk dövlətini asılı hala saldı |
| VII yüzilliyin 50-ci illəri | Çinlilər Qərbi Göytürk dövlətini asılı hala saldı |
| 639-cu il | Kür Şadın başçılığı ilə üsyan oldu, məğlub edildi |
| 682-ci il | Qutluq xan (İltəris xaqan) Çin əsarətinə son qoyub II Göytürk dövlətini yaratdı |
| 744-cü il | Uyğurlar hakimiyyəti ələ keçirdilər |
| IX yüzilliyin 40-cı illəri | Qırğızlar Uyğur dövlətinin varlığına son qoydular |
Yalnız dərs mətnində verilən tarixlər göstərilib.
| Meyar | Göytürk xaqanlığı | Uyğur xaqanlığı |
|---|---|---|
| Həyat tərzi | Köçəri (Tonyukukun sözü ilə üstünlükləri köçəriliklərində idi) | Oturaq, yüksək şəhər mədəniyyəti (yeni şəhərlər saldılar) |
| Paytaxt | Ötükən | Ordu şəhəri |
| Qurucu | Bumın xaqan (552) | Qutluq Bilgə Kül xaqan |
| Süqutun səbəbi | Varislər arasında hakimiyyət mübarizəsi və Çinin təzyiqi | Xaqanların sui-qəsdlə öldürülməsi, dini pərakəndəlik və qırğızların hücumu |
İki türk xaqanlığının həyat tərzi, mədəniyyət və taleyi baxımından müqayisəsi.
- 1Addım 1 — başlanğıcı tap: 552-ci ildə Bumın xaqan avarları (jujanları) məğlub edib I Göytürk xaqanlığının əsasını qoydu.
- 2Addım 2 — sonrakı hadisəni tap: VI yüzilliyin 80-ci illərində dövlət Şərqi və Qərbi Göytürk dövlətlərinə parçalandı.
- 3Addım 3 — son hadisəni tap: 682-ci ildə Qutluq xan (İltəris xaqan) Çin əsarətinə son qoyub II Göytürk dövlətini yaratdı.
- 1Addım 1 — daxili səbəbi tap: Muğan və İstəminin vəfatından sonra varislər arasında hakimiyyət mübarizəsi başladı; çinli analı şahzadələrin Çinlə yaxınlaşması və buddizmi yaymaq istəyi ziddiyyətləri artırdı, nəticədə dövlət VI yüzilliyin 80-ci illərində Şərqi və Qərbi hissələrə parçalandı və Çin hər ikisini (VII yüzilliyin 30-cu və 50-ci illərində) asılı hala saldı.
- 2Addım 2 — sonrakı zəifləməni tap: 682-ci ildə Qutluq xan (İltəris xaqan) Çin əsarətinə son qoyub II Göytürk dövlətini yenidən qurdu; Tonyukukun köməyi ilə dövlət Bilgə xaqan dövründə zirvəyə çatdı, lakin Tonyukuk, Kül tigin və Bilgə xaqanın ölümü (VIII yüzilliyin 30-cu illəri) və şahzadələr arası hakimiyyət mübarizəsi onu yenidən zəiflətdi.
- 3Addım 3 — son nəticəni tap: Tabe edilmiş uyğurlar bu zəiflikdən istifadə edərək 744-cü ildə hakimiyyəti ələ keçirib Göytürk hakimiyyətinə son qoydular.
Bumın xaqanla Bilgə xaqanı qarışdırmayın: Bumın xaqan I Göytürk xaqanlığının qurucusudur (552-ci il), Bilgə xaqan isə II Göytürk dövlətinin ən yüksək inkişaf dövrünün hökmdarıdır, qurucu deyil.
Uyğurların Maniçiliyini başqa dinlə qarışdırmayın: mətndə Uyğur xaqanlığının qəbul etdiyi din Maniçilikdir, əsasını Mani qoymuşdur; başqa din adı çəkilmir.
I Göytürk (552) və II Göytürk (682) dövlətlərini eyni dövlət saymayın: II Göytürk dövləti I Göytürk dövlətinin Çin əsarətindən sonra Qutluq xanın (İltəris xaqan) başçılığı ilə yenidən qurulmasıdır.
Göytürk dövlətinin parçalanması (VI yüzilliyin 80-ci illəri) ilə Çinin Şərqi və Qərbi Göytürkü asılı hala salması (VII yüzilliyin 30-cu və 50-ci illəri) ayrı-ayrı hadisələrdir — parçalanma daha əvvəl, Çinin tabe etməsi isə sonra baş vermişdir.
Mətndə Göytürk xaqanlığının rəsmi dini göstərilmir; yalnız Bilgə xaqanın buddist məbəd tikdirmək istəyi və Tonyukukun buna qarşı çıxması qeyd olunur.
Qaydalar
- 1I Göytürk xaqanlığı 552-ci ildə Aşina nəslindən Bumın xaqan tərəfindən, avarları (jujanları) məğlub edərək quruldu; paytaxtı Ötükən şəhəri idi.
- 2Göytürklər türk adını ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etdilər; əraziləri böyük olduğundan dövlət şərti olaraq xaqanın idarə etdiyi əsas hissəyə və sərkərdələrin idarə etdiyi digər hissəyə bölünürdü.
- 3Muğan xaqan dövləti gücləndirib genişləndirdi, yabqu İstəmi xan isə Qərb vilayətlərini idarə edərək xəzərləri tabe etdi və sasanilərlə birgə Ağ Hun dövlətinə son qoydu; sonradan vergi mübahisəsi göytürklərlə sasanilər arasında müharibəyə səbəb oldu.
- 4Muğan və İstəminin vəfatından sonrakı hakimiyyət mübarizələri və çinli analı şahzadələrin Çinlə yaxınlaşması nəticəsində Göytürk dövləti VI yüzilliyin 80-ci illərində Şərqi və Qərbi hissələrə parçalandı; Çin VII yüzilliyin 30-cu (Şərqi) və 50-ci (Qərbi) illərində hər ikisini asılı hala saldı.
- 5639-cu ildə Kür Şadın başçılığı ilə üsyan məğlub olsa da, 682-ci ildə Qutluq xan (İltəris xaqan) Çin əsarətinə son qoyub II Göytürk dövlətini yaratdı; Tonyukukun köməyi ilə dövlət Bilgə xaqan dövründə ən yüksək inkişafına çatdı, lakin VIII yüzilliyin 30-cu illərində Tonyukuk, Kül tigin və Bilgə xaqanın ölümündən sonra zəiflədi və 744-cü ildə uyğurlar hakimiyyəti ələ keçirdi.
- 6Uyğur dövlətinin qurucusu Qutluq Bilgə Kül xaqan idi (paytaxtı Ordu şəhəri); Moyon Çur və Bögü xaqan dövründə dövlət Çin və Tibetlə münasibətlərdə güclənsə də, Bögü xaqanın qəbul etdiyi Maniçilik döyüş ruhunu zəiflədib dini pərakəndəliyə səbəb oldu və IX yüzilliyin 40-cı illərində qırğızlar dövlətin varlığına son qoydular.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir