Avar, Xəzər və Bulqar dövlətləri
Avar xaqanlığının, Xəzər dövlətinin və Bulqar dövlətlərinin yaranması, güclənməsi və süqutu.
Bu dərs III–XI yüzilliklərdə Şərqi Avropada və Volqaboyunda yaranmış üç türk dövlətindən — Avar xaqanlığı, Xəzər dövləti və Bulqar dövlətlərindən bəhs edir. Şərqi Hun dövlətinin süqutundan sonra 394-cü ildə Ay xaqanın başçılığı ilə Şərqi Türküstanda Asiya Avar dövləti quruldu, 552-ci ildə isə hakimiyyət göytürklərin əlinə keçdi, məğlub olan avarlar qərbə köçdülər. Qərbə köçən avarlar VI əsrin ikinci yarısında Bayan xaqanın başçılığı ilə Avropa Avar dövlətini qurdular, Elba çayı sahilində frankları darmadağın etdilər, lakin IX yüzilliyin əvvəllərində Böyük Karlın hücumu ilə süqut etdilər. Qərbi Göytürk dövlətinin varisi olan Xəzər dövləti xəzər, barsil və sabir tayfalarının birləşməsindən yarandı, ərəblərin şimala doğru hücumlarının qarşısını aldı, "Xəzər asayişi" dövründə slavyan tayfalarına icazə ilə yerləşmə haqqı verdi. Qurd xanın 630-cu ildə qurduğu Böyük Bulqar dövləti isə oğulları Qotraq və Asparux vasitəsilə İdil və Dunay Bulqar dövlətlərinin əsasını qoydu.
Məsələn: Qurd xanın oğlu Qotraq xan Volqaboyunda İdil Bulqar dövlətini yaratmış, bu dövlət 922-ci ildə islamı qəbul etmişdir.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 394-cü il | Ay xaqanın başçılığı ilə Asiya Avar dövlətinin qurulması |
| 552-ci il | Asiya Avar dövlətinin hakimiyyətinin göytürklərin əlinə keçməsi |
| VI əsrin ikinci yarısı | Bayan xaqanın başçılığı ilə Avropa Avar dövlətinin qurulması |
| 630-cu il | Qurd xanın başçılığı ilə Böyük Bulqar dövlətinin qurulması |
| 679-cu il | Asparux xanın Dunay sahillərində Bizans ordusunu məğlub etməsi |
| 788-ci il | Avar xaqanlığının ordularının İtaliyanın şimalını tutması |
| IX yüzilliyin əvvəlləri | Böyük Karlın Avar dövlətinin paytaxtını işğal etməsi |
| 922-ci il | İdil Bulqar dövlətinin islamı qəbul etməsi |
| IX əsrin 60-cı illəri | Xristianlığın Dunay Bulqarıstanının rəsmi dövlət dini elan edilməsi |
| X yüzilliyin 60-cı illəri | Kiyev knyazlığının Xəzər xaqanlığını süquta uğratması |
Yalnız dərsdə göstərilən əsrlər əsas götürülüb.
| Dövlət | Dövr | Yerləşdiyi ərazi | Əsas xüsusiyyət |
|---|---|---|---|
| Avar xaqanlığı | VI əsrin ikinci yarısı – IX yüzilliyin əvvəlləri | Mərkəzi Avropa (Dunay ətrafı), əvvəllər Qafqaz və Qara dənizin şimal sahilləri | Franklarla müharibədə zəiflədi, Böyük Karl paytaxtını işğal etdi |
| Xəzər dövləti | Böyük Bulqar dövlətindən az sonra yarandı, X yüzilliyin 60-cı illərində süqut etdi | Şimali Qafqaz və Volqaboyu — paytaxtları Bələncər, Səməndər, İdil | Ərəblərlə uzunmüddətli müharibələr apardı, ərəblərin şimala hücumunun qarşısını aldı |
| Böyük Bulqar xanlığı | 630-cu ildən Qurd xanın ölümünə qədər | Azov və Xəzər dənizləri arası | Qurd xanın ölümündən sonra parçalandı, oğulları İdil və Dunay Bulqar dövlətlərini yaratdı |
| İdil (Volqa) Bulqar dövləti | Qotraq xandan başlayaraq, 922-ci ildə islamı qəbul etdi | Volqa, Don və Kama sahilləri | 922-ci ildə islamı qəbul etdi, paytaxtı əvvəlcə Bulqar, sonra Bilər oldu |
Dörd dövlət arasındakı fərqləri müqayisəli göstərir.
- 1Vəziyyəti müəyyənləşdir: 788-ci ildə Avar xaqanlığının orduları İtaliyanın şimalını tutdu, bu isə Frank krallığı ilə avarlar arasında müharibəyə səbəb oldu.
- 2Nəticəni izlə: Bu müharibədə slavyanlar frankların tərəfinə keçdi, Mərkəzi Avropanın xeyli hissəsi Avar xaqanlığının tərkibindən çıxdı və IX yüzilliyin əvvəllərində Böyük Karl dövlətin paytaxtını işğal etdi.
- 1Əsrləri qeyd et: Avropa Avar dövləti VI əsrin ikinci yarısında, Böyük Bulqar dövləti 630-cu ildə, Xəzər dövləti bir qədər sonra, İdil Bulqar dövləti isə 922-ci ildə islamı qəbul etdiyi zaman mövcud idi.
Bəzi şagirdlər Qurd xanı (Böyük Bulqar xanlığının banisi) oğlu Asparux xanla qarışdırır; mətndə Asparux Qurd xanın oğlu olub Dunay sahillərinə köçmüş, atası isə 630-cu ildə Böyük Bulqar dövlətini qurmuşdur.
Xəzər xaqanlığını yalnız ticarətlə məşğul olan dövlət hesab etmək səhvdir — mətndə deyilir ki, xəzərlər ərəblərlə uzunmüddətli müharibələr aparan, güclü ordu qurmuş hərbi-siyasi dövlət idi.
Şagirdlər çox vaxt Qotraq xanı Qurd xanla eyniləşdirir; halbuki mətndə Qotraq — Qurd xanın oğlu və İdil (Volqa) Bulqar dövlətinin banisidir, Qurd xan isə atası və Böyük Bulqar xanlığının banisidir.
Avar xaqanlığının Konstantinopolu mühasirəyə alması ilə şəhəri tutması eyni şey deyil — mətndə açıq deyilir ki, avarlar hərbi gəmiləri olmadığına görə şəhəri ala bilmədilər.
Mətndə "qara bulqarlar" Xəzər xaqanlığına tabe olan, Azov və Xəzər dənizləri arasında qalan bulqarları, "ağ bulqarlar" isə Volqa, Don və Kama sahillərində müstəqil dövlət quran bulqarları bildirir.
Qaydalar
- 1Asiya Avar dövləti 394-cü ildə Ay xaqanın başçılığı ilə Şərqi Türküstanda quruldu, 552-ci ildə hakimiyyət göytürklərin əlinə keçdi.
- 2Avropa Avar dövləti VI əsrin ikinci yarısında Bayan xaqanın başçılığı ilə yarandı və IX yüzilliyin əvvəllərində Böyük Karlın hücumu ilə süqut etdi.
- 3Xəzər dövləti Qərbi Göytürk dövlətinin varisi kimi xəzər, barsil, sabir tayfalarının birləşməsindən yarandı və ərəblərin şimala doğru hücumlarının qarşısını aldı.
- 4Böyük Bulqar dövləti 630-cu ildə Qurd xanın başçılığı ilə quruldu; oğlu Qotraq xan İdil Bulqar dövlətinin, digər oğlu Asparux xan isə Dunay Bulqar dövlətinin əsasını qoydu.
- 5922-ci ildə İdil Bulqar dövlətinin hökmdarı islamı qəbul etdi, IX əsrin 60-cı illərində isə Dunay Bulqar dövləti xristianlığı rəsmi dövlət dini elan etdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir