Sasani dövləti. Qafqaz
Sasani dövlətinin yaranması, Roma/Bizans və türklərlə mübarizəsi, süqutu və Qafqazın VII–XI yüzilliklərdə taleyi.
Sasani dövləti III yüzilliyin əvvəllərində zəifləyən Parfiya dövlətinin xarabalıqları üzərində yarandı: atəşpərəst kahin Sasanın nəvəsi Ərdəşir sonuncu Parfiya hökmdarını məğlub edərək özünü şahənşah elan etdi. Paytaxt Ktesifon (Mədain) oldu, hakimiyyətin başında şahənşah, ikinci sırada isə Qazaka şəhərində oturan baş kahin — "Maqlar maqı" — dururdu. Sasanilər Qafqaz və Mesopotamiyada Roma/Bizansla illərlə müharibə apardılar, öz dövlət dinini yaymağa çalışdılar, lakin Qafqaz əhalisinə zərdüştiliyi qəbul etdirə bilmədilər. Şərqdə ağ hunlar 484-cü ildə şah Firuzu öldürdü, qərbdə isə 630-cu ildə sasani ordusu Göyçə gölündə türklər tərəfindən darmadağın edildi. Fərqli dövrlərdə ölkə daxilində əvvəlcə maniçilik, sonra isə məzdəkilik hərəkatları yarandı; hər ikisi sərt cəzalarla yatırıldı. Uzun müharibələrdən taqətdən düşən dövlət 651-ci ildə ərəblərə məğlub oldu. Bundan sonra Qafqazda əvvəlcə Xəzər xaqanlığı, X yüzillikdən sonra isə Ərəb xilafətinin nüfuzunun zəifləməsi ilə Şirvanşahlar kimi yerli müsəlman dövlətləri güclənməyə başladı.
Məsələn: Sasani dövləti 651-ci ildə Ərəbistan yarımadasından gələn müsəlman ordularının ardıcıl zərbələri altında süqut etmişdir.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 457-ci il | Ağ hunlar Mərkəzi Asiyanın bir hissəsini sasanilərin əlindən aldı |
| 484-cü il | Ağ hunlarla həlledici döyüşdə Sasani şahı Firuz öldürüldü |
| 630-cu il | Sasani ordusu Göyçə gölü sahilində türklər tərəfindən darmadağın edildi |
| 651-ci il | Sasani dövləti ərəblərin zərbələri altında süqut etdi |
| X yüzillik | Xəzər xaqanlığı süqut etdi |
| XI yüzilliyin ortaları | Baqratlı sülaləsinin Cənubi Qafqazdakı işğalçılıq siyasəti Oğuz-Səlcuqlar nəticəsində puça çıxdı |
Yalnız dərsdə göstərilən tarixlər əsasında.
| Meyar | Manilik | Məzdəkilik |
|---|---|---|
| Yaranma dövrü | III yüzilliyin 40-cı illəri | V yüzilliyin 80-ci illəri |
| Əsas şəxs | Mani (özünü "İşıq" adlandırırdı) | Məzdək (Maninin davamçısı sayılırdı) |
| Əsas ideya | Dünya malına uymamaq, heç kimi incitməmək | Bərabərsizliyə qarşı çıxmaq, var-dövləti bərabər bölmək |
| Yayıldığı yer | Mərkəzi Asiya türkləri; Uyğur xaqanlığının rəsmi dini oldu | Sasani ərazisində, iri feodallara qarşı |
| Sasani dövlətinin münasibəti | Qurucusu Sasani şahı tərəfindən edam edildi | Əvvəlcə istifadə edildi, sonra VI yüzilliyin 20-ci illərində yatırıldı |
Hər iki hərəkat da Sasani ərazisində yaranmış, lakin fərqli aqibətlə üzləşmişdir.
- 11-ci addım — Fakt: VII yüzilliyin əvvələrində türklər və Bizansla aparılan müharibələr Sasani dövlətini tamamilə zəiflətdi.
- 22-ci addım — Nəticə: Zəifləmiş dövlətin cənub sərhədlərində güclü Ərəb xilafəti yarandı.
- 33-cü addım — Nəticə: Ərəbistanda möhkəmlənən müsəlmanların sasanilərlə ilk toqquşmaları Mesopotamiyada baş verdi və sasanilər ardıcıl məğlubiyyətlərə uğradı.
- 44-cü addım — Yekun nəticə: Sasani dövləti 651-ci ildə süqut etdi.
- 11-ci fakt: 484-cü ildə ağ hunlarla həlledici döyüşdə Sasani şahı Firuz öldürüldü.
- 22-ci fakt: 630-cu ildə sasani ordusu Göyçə gölü sahilində türklər tərəfindən darmadağın edildi.
- 33-cü fakt: 651-ci ildə Sasani dövləti ərəblərin zərbələri altında süqut etdi.
- 44-cü fakt: X yüzillikdə isə Qafqazın ən qüdrətli dövləti olan Xəzər xaqanlığı da süqut etdi.
Bəzi şagirdlər Sasaniləri ərəb dövləti hesab edir — bu, geniş yayılmış səhvdir; mətndə Sasani dövlətinin ərəblər tərəfindən deyil, kahin Sasanın nəvəsi Ərdəşir tərəfindən qurulduğu, ərəblərin isə əksinə, sonradan bu dövləti süquta uğratdığı göstərilir.
I Ərdəşir ilə I Şapuru qarışdırmayın: mətndə dövləti quran və özünü şahənşah elan edən Ərdəşirdir, Romalıları məğlub edib sərhədləri Suriyadan Hind çayına qədər genişləndirən isə ondan sonrakı şah I Şapurdur.
Mani ilə Məzdəyi qarışdırmayın: mətndə maniçiliyi yaradan və özünü "İşıq" adlandıran Manidir, bərabərsizliyə qarşı çıxan Məzdək isə onun davamçısı sayılan ayrı bir şəxsdir.
Sasaniləri 630-cu ildə Göyçə gölü sahilində məğlub edən türklərlə, dövləti 651-ci ildə süquta uğradan ərəbləri qarışdırmayın — mətndə bunlar fərqli dövrlərdə fəaliyyət göstərən iki ayrı qüvvədir.
Mətnə görə Sasani dövlətinin süqutundan sonra Qafqazda yaranan Dərbənd, Tiflis və Dumanın əmirlikləri, Şirvanşahlar, Saci, Salari, Şəddadi dövlətləri və Şəki hakimliyi Ərəb xilafətinin bölgədəki nüfuzunun zəifləməsi nəticəsində meydana gəlmişdir.
Qaydalar
- 1Sasani dövləti Sasan adlı kahinin nəvəsi Ərdəşirin sonuncu Parfiya hökmdarını məğlub edərək özünü şahənşah elan etməsi ilə quruldu.
- 2Sasanilərin paytaxtı vaxtilə selevkilərin saldığı, Şərqdə Mədain adı ilə tanınan Ktesifon şəhəri idi.
- 3Hakimiyyətin başında şahənşah, ikinci sırada isə Qazaka şəhərində oturan "Maqlar maqı" adlı baş kahin dururdu.
- 4Sasanilər Qafqaz və Mesopotamiyada Roma/Bizansla illərlə müharibə apardılar və hər iki dövlət öz dinini bölgəyə yaymağa çalışırdı, lakin sasanilər Qafqaz əhalisinə zərdüştiliyi qəbul etdirə bilmədilər.
- 5Sasanilər şərqdə ağ hunlarla, qərbdə isə türklərlə də dəfələrlə vuruşdu: 484-cü ildə ağ hunlar şah Firuzu öldürdü, 630-cu ildə isə sasani ordusu Göyçə gölü sahilində türklər tərəfindən darmadağın edildi.
- 6Uzun müharibələrdən zəifləyən Sasani dövləti 651-ci ildə ərəblərin zərbələri altında süqut etdi, bundan sonra Qafqazda Xəzər xaqanlığı, sonra isə Şirvanşahlar, Saci, Salari, Şəddadi kimi müstəqil müsəlman dövlətləri güclənməyə başladı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir