Feodal münasibətlərinin meydana gəlməsi
Şərq və Qərb feodalizminin yaranması, feodal nərdivanı, natural təsərrüfat və kəndli öhdəlikləri.
Feodalizmin ilk əlamətləri hələ quldarlıq quruluşu daxilində yaranmağa başlamışdır. Orta əsrlərdə hərbi qulluq müqabilində verilən torpaq sahəsinə feod deyildiyi üçün yeni yaranan ictimai münasibətlər feodalizm adlanır. Şərqdə feodal münasibətlərinin yaranması Avropadan fərqlənirdi: quldarlığın bəzi qalıqları qorunurdu, dövlətlər sülalə ilə tanınırdı, suvarma sistemləri və əkinə yararlı torpaqlar dövlətə məxsus olduğundan dövlət feodalizmi yaranırdı və kəndlilərin əksəriyyəti vergini dövlətə ödəyirdi. Avropada isə feodal münasibətlərinin yaranmasını Roma imperiyasının dağılması, qonşu xalqların hücumları və xristian dininin yayılması müşayiət edirdi; tayfa başçıları krala çevrilib torpaqlarını vassallarına paylayaraq feodal nərdivanını yaratdı. Aşağı pillədəki feodal yuxarı pillədəkinə sədaqət andı içərək onun vassalına çevrilir, yuxarıdakı isə onun senyoru sayılırdı; bu, feodal pərakəndəliyini artırdı. Artan pərakəndəlik ticarəti zəiflədərək natural təsərrüfatın yaranmasına səbəb oldu. Avropa kəndliləri azad və təhkimlilərə bölünür, biyar və məhsul vergisi ödəyirdi. Feodalizm inkişaf səviyyəsinə görə erkən, inkişaf etmiş və son dövrlərə ayrılır, Şərqdə isə Qərbdən həm daha tez başlayır, həm də daha gec dağılırdı.
Məsələn: feodal nərdivanında yuxarıda kral, ondan aşağıda hersoq və qraflar, sonra baronlar, ən aşağıda isə cəngavərlər dururdu.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| Şərqdə III–XI, Avropada V–XI yüzilliklər | Erkən feodalizm dövrü |
| XI–XV yüzilliklər | İnkişaf etmiş (klassik) feodalizm dövrü |
| Avropada XVI–XVII, Şərqdə XVI–XIX yüzilliklər | Son feodalizm dövrü |
Yalnız dərsdə göstərilən feodalizm dövrləşdirməsi.
| Pillə | Titul | Mövqe |
|---|---|---|
| 1 | Kral | Torpaqları paylayan, nərdivanın zirvəsində duran hökmdar |
| 2 | Hersoq və qraf | Kraldan sonra gələn pillə |
| 3 | Baron | Hersoq və qraflardan aşağıda duran pillə |
| 4 | Cəngavər | Nərdivanın ən aşağı pilləsi |
Pillə aşağı düşdükcə feodal özündən yuxarıdakının vassalına çevrilirdi.
- 1Tarixləri müəyyənləşdir: Mətndə feodalizmin inkişaf səviyyəsinə görə 3 dövrə ayrıldığı göstərilir: erkən feodalizm (Şərqdə III–XI, Avropada V–XI yüzilliklər), inkişaf etmiş/klassik feodalizm (XI–XV yüzilliklər) və son feodalizm (Avropada XVI–XVII, Şərqdə XVI–XIX yüzilliklər).
- 2Ardıcıllığı qur: Bu dövrlər mətndə məhz bu sırayla verilir: əvvəl erkən, sonra inkişaf etmiş, ən sonda son feodalizm dövrü.
- 3Nəticə çıxar: Beləliklə, Şərqdə feodalizm həm daha tez başlamış, həm də Qərbə nisbətən daha gec, XIX yüzilliyə qədər davam etmişdir.
- 1Səbəbi tap: Roma imperiyasının dağılması, qonşu xalqların hücumları və xristian dininin yayılması Avropada yeni dövlətlərin yaranmasına səbəb oldu; tayfa başçıları krala çevrildi.
- 2Aralıq nəticəni gör: Krallar ələ keçirdikləri torpaqları xidmət müqabilində keçmiş döyüşçülərinə irsən verdi, krallıqların əraziləri böyüdükcə paylanan torpaqlar da genişləndi.
- 3Yekun nəticəni çıxar: Bu sahibkarlar öz torpaqlarını özlərindən asılı olan vassallara paylayaraq feodal nərdivanını yaratdı və nəticədə feodal pərakəndəliyi artdı.
Biyarı məhsul vergisi (töycü) ilə qarışdırmayın: biyar kəndlinin öz iş heyvanları ilə torpaq sahibi üçün havayı işləməsidir, məhsul vergisi isə becərdiyi məhsulun bir hissəsini ödəməsidir; feodalizmin dağılması ərəfəsində məhsul vergisi pul töycüsü ilə əvəz olundu.
Feodal pilləkanını səhv sıralamayın: dərslikdə hersoq və qraf eyni pillədə (kraldan sonra) göstərilir, sonra baron, ən aşağıda isə cəngavər gəlir.
Şərq və Qərb feodalizmini qarışdırmayın: Şərqdə suvarma sistemləri dövlətə məxsus olduğu üçün dövlət feodalizmi yarandı və kəndlilər əsasən dövlətə vergi ödəyirdi, Qərbdə isə torpaqlar krallardan aşağı feodallara və vassallara paylanırdı.
Feod torpaq sahəsinin özüdür, feodalizm isə bu torpaq sahibliyi əsasında yaranan bütün ictimai münasibətlər sistemidir.
Kəndlilərin azad və təhkimli olmasını dəyişməz saymayın: feodalizmin ilk mərhələsində Avropa kəndliləri azad və təhkimlilərə bölünürdü, lakin münasibətlər inkişaf etdikcə azad kəndlilər də təhkimli halına salınırdı.
Qaydalar
- 1Feodalizmin ilk əlamətləri quldarlıq quruluşu daxilində yaranmağa başlamışdır; orta əsrlərdə hərbi qulluq müqabilində verilən torpaq sahəsinə feod deyilirdi, yeni yaranan ictimai münasibətlər isə feodalizm adlanırdı.
- 2Şərqdə feodal münasibətlərinin yaranması Avropadan fərqlənirdi: quldarlığın qalıqları qorunur, dövlətlər sülalə ilə tanınırdı, feodalların irsi və şərti torpaq sahibliyi forması var idi, əkinə yararlı torpaqlar və suvarma sistemləri dövlətə məxsus olduğundan dövlət feodalizmi yaranmışdı.
- 3Avropada feodal münasibətlərinin yaranmasını Roma imperiyasının dağılması, qonşu xalqların hücumları və xristian dininin yayılması müşayiət edirdi; tayfa başçıları krala çevrilib torpaqları xidmət müqabilində döyüşçülərinə irsən verdi, bu torpaqlar sonra vassallara paylandı və feodal nərdivanı yarandı.
- 4Feodal nərdivanında yuxarıda kral, ondan aşağıda hersoq və qraflar, sonra baronlar, sonuncu pillədə isə cəngavərlər dururdu; aşağı pillədəki feodal yuxarı pillədəkinə sədaqət andı içərək onun vassalına çevrilirdi və vassal ancaq öz senyorundan əmr ala bilərdi.
- 5Artan feodal pərakəndəliyi ticarət əlaqələrini zəiflədirdi, buna görə sənətkarların məhsulları bazar üçün deyil, yerli əhalinin tələbatı üçün istehsal olunurdu — bu, natural təsərrüfat adlanırdı; Avropa kəndliləri azad və təhkimli olmaqla iki qrupa bölünürdü.
- 6Kəndlilərin əsas istismar vasitəsi biyar (torpaq sahibi üçün havayı iş) və məhsul vergisi (töycü) idi, sonradan bu, pul töycüsü ilə əvəz olundu; feodalizm inkişaf səviyyəsinə görə erkən (Şərqdə III–XI, Avropada V–XI yüzillik), inkişaf etmiş/klassik (XI–XV yüzillik) və son (Avropada XVI–XVII, Şərqdə XVI–XIX yüzillik) dövrlərə ayrılırdı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir