XV–XVI əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyəti
Təhsil, ədəbiyyat, memarlıq, rəssamlıq və musiqi sahələrində intibah.
XV–XVI əsrlərdə Azərbaycanda bir-birini əvəz edən türk mənşəli sülalələrin hakimiyyəti dövründə mədəniyyət geniş inkişaf imkanları qazandı. Hər şəhərdə fəaliyyət göstərən məktəb və mədrəsələr savadlı adamların sayını artırırdı. Şah I İsmayıl Təbrizdə böyük kitabxana açdırmış, Marağa rəsədxanasını bərpa etdirərək astronom Qiyasəddini oraya göndərmişdi. Ədəbiyyatda hökmdar-şairlər — XV əsrdə Cahan şah Həqiqi, XVI əsrdə isə Xətai təxəllüslü Şah I İsmayıl — mədəni həyata böyük töhfə verdilər; Səfəvi şahlarının müdrik siyasəti nəticəsində Azərbaycan-türk dili Səfəvi dövlətinin rəsmi dilinə çevrildi. Tarixçi Həsən bəy Rumlu isə şah I Təhmasibin sarayında 12 cildlik 'Əhsən-ət-təvarix' əsərini yazaraq dövrün hadisələrini qələmə aldı. Memarlıqda Bakıdakı Şirvanşahlar sarayı, Təbrizdəki Göy məscid və 'Həşt-behişt' saray kompleksi dövrün incilərinə çevrildi. Rəssamlıqda Kəmaləddin Behzad və Sultan Məhəmməd kimi miniatürçülərin şöhrəti Avropaya yayıldı, musiqidə isə Əbdülqadir Marağayi və Hafiz Lələ iz qoydu, xalq arasında Aşıq Qurbaninin dastanları bu gün də məclislərdə ifa olunur. Bütün bu sahələr hökmdarların şəxsi qayğısı sayəsində inkişaf etdi.
Məsələn: Şah I İsmayıl rəssam Kəmaləddin Behzadı yüksək səviyyədə qəbul edərək onu Təbrizin saray kitabxanasına rəis təyin etmişdi.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1465-ci il | Cahan şahın əmri ilə Təbrizdə Göy məscidin tikilməsi |
| 1483-cü il | Yaqub padşahın Təbrizdə 'Həşt-behişt' saray kompleksini tikdirməsi |
Yalnız dərsdə göstərilən dəqiq tarixlər daxil edilmişdir.
| Sahə | Nümunə | Xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Ədəbiyyat | Şah I İsmayıl Xətai | Azərbaycan dilində şeirlər yazmış, divan bağlamış, poeziyada ilk dəfə şeirlərini nikbin misralarla bitirmişdir |
| Memarlıq | Şirvanşahlar sarayı kompleksi (Bakı) | Divanxanası əsl memarlıq incisi hesab olunur |
| Rəssamlıq | Kəmaləddin Behzad | Şah I İsmayıl tərəfindən Təbriz saray kitabxanasına rəis təyin edilmişdir |
| Musiqi | Əbdülqadir Marağayi | Muğam və mahnılara aid nəzəri əsərlər yazmışdır |
XV–XVI əsr Azərbaycan mədəniyyətinin əsas sahələri və nümunələri.
- 1Ən erkən tarixi tap: Göy məscid 1465-ci ildə, 'Həşt-behişt' saray kompleksi isə 1483-cü ildə tikilmişdir — deməli, Göy məscid daha əvvəl inşa edilmişdir.
- 1Əsas amili müəyyən et: Şah I İsmayıl rəssam Kəmaləddin Behzadı yüksək səviyyədə qəbul edərək onu Təbrizin saray kitabxanasına rəis təyin etmiş, bu da miniatür sənətinin inkişafına şərait yaratmışdır.
Göy məscidin (1465) tikilməsini 'Həşt-behişt' saray kompleksinin (1483) tikilməsi ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli hökmdarların (Cahan şah və Yaqub padşah) tapşırığı ilə tikilmiş ayrı abidələrdir.
Kəmaləddin Behzad ilə Sultan Məhəmmədi qarışdırmayın: Behzad Təbriz saray kitabxanasına rəis təyin edilmişdi, Sultan Məhəmməd isə Nizaminin 'Xəmsə'sinə miniatür çəkmiş rəssamdır.
'Şeyx Səfi xalısı' Şah I Təhmasibin sifarişi ilə toxunmuşdur — bunu Şah I İsmayılla bağlamaq səhvdir.
Əbdülqadir Marağayi ilə Hafiz Lələni qarışdırmayın: Marağayi musiqiyə aid nəzəri əsərlərin müəllifi, Hafiz Lələ isə XVI əsrin məşhur xanəndəsi idi.
Cahan şah Həqiqi ilə Şah I İsmayıl Xətai hər ikisi hökmdar-şair olsa da, fərqli dövrlərdə fəaliyyət göstərmişlər: Cahan şah XV əsrdə, Şah İsmayıl isə XVI əsrdə.
Qaydalar
- 1XV–XVI əsrlərdə Azərbaycanda bir-birini əvəz edən türk mənşəli sülalələrin hakimiyyəti mədəniyyətin inkişafına geniş imkanlar yaratdı.
- 2Şah I İsmayıl Təbrizdə böyük kitabxana açdırmış və Marağa rəsədxanasını bərpa etdirmişdi.
- 3XVI əsrdə Azərbaycan-türk dili Səfəvi imperatorluğunun dövlət dilinə çevrildi.
- 4Hökmdar-şairlər — Cahan şah Həqiqi (XV əsr) və Şah I İsmayıl Xətai (XVI əsr) — mədəni həyata şəxsən qatıldılar; Şah İsmayıl Azərbaycan dilində şeirlər yazaraq divan bağlamışdır.
- 5Bakıdakı Şirvanşahlar sarayı, Təbrizdəki Göy məscid və 'Həşt-behişt' saray kompleksi dövrün ən mühüm memarlıq abidələridir.
- 6Təbriz miniatür ustalarının əsərləri Avropanın böyük marağına səbəb olmuş, Sultan Məhəmmədin əsərləri isə bu gün Sankt-Peterburq, London, Leypsiq və Venesiya muzeylərində saxlanılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir