XV əsrdə ictimai-siyasi və iqtisadi vəziyyət
Baharlı-Bayandurlu hakimiyyəti, dövlət idarəçiliyi, torpaq sahibliyi, vergilər və iqtisadi dirçəliş.
XV əsrdə Azərbaycanın böyük hissəsində əvvəl Baharlı, sonra Bayandurlu sülaləsi hökmranlıq etmiş, torpaqlar paytaxt Təbrizdən idarə olunmuşdur. Hökmdarlar 'padşah', Şirvanda isə dövlətin başçısı 'şah' adlanırdı və qeyri-məhdud hakimiyyətə malik idi. Padşahdan sonra ikinci pillədə ordunun baş komandanı - əmir-əl-ümərə, üçüncü pillədə ruhanilərin başçısı - sədr-əzəm, dördüncü pillədə isə daxili-xarici işlərə baxan və şahın möhürdarı olan baş vəzir dururdu. Hərbi xidmət müqabilində yarımköçmə əyanlara soyurqal adlı vergidən azad irsi torpaq verilirdi; bundan başqa divan, xass, mülk, vəqf və camaat torpaqları da qalmaqda idi. Əhalidən malcəhət, bəhrə, çobanbəyi, tamğa və cizyə vergiləri toplanırdı; Həsən padşahın hazırlatdığı 'Qanunnamə' bu vergiləri nizama saldı və malcəhəti məhsulun beşdə biri qədər müəyyənləşdirdi. XV əsrin 30-80-ci illərində iqtisadi vəziyyət sabitləşdi, Təbriz, Bakı, Gəncə və Ərdəbil sənətkarlıq-ticarət mərkəzlərinə çevrildi, xristian əhaliyə isə ədalətli davranılıb kilsə torpaqlarına vergi toxunulmazlığı verilmişdi.
Məsələn: Azərbaycan ipəyinin əsas alıcıları olan italiyalı tacirlər Qara dənizdən Azov-Don-Volqa-Xəzər su yolu ilə ölkənin ticarət mərkəzlərinə gəlirdilər.
Əsas terminlər
| Pillə | Vəzifə/Titul |
|---|---|
| 1 | Padşah (Şirvanda - şah) |
| 2 | Əmir-əl-ümərə (ordunun baş komandanı) |
| 3 | Sədr-əzəm (ruhanilərin başçısı) |
| 4 | Baş vəzir (daxili-xarici işlər, sahibi-divan) |
Padşahdan sonra hakimiyyət bu ardıcıllıqla bölüşdürülürdü.
| Vergi | Kimdən alınırdı |
|---|---|
| Malcəhət | Bütün istehsalçılardan (məhsula görə) |
| Bəhrə | Kəndlilərdən (suvarma suyuna görə) |
| Çobanbəyi | Maldarlardan (otlağa görə) |
| Tamğa | Sənətkar və tacirlərdən |
| Cizyə | Xristian əhalidən (can vergisi) |
Əsas vergi malcəhət idi; 'Qanunnamə'yə görə o, məhsulun beşdə biri qədər müəyyənləşdirildi.
- 1Pillələri sıralama: Padşahdan sonra ikinci pillədə əmir-əl-ümərə, üçüncü pillədə sədr-əzəm, dördüncü pillədə isə baş vəzir dururdu.
- 1Ödəyici qrupu təyin etmə: Kəndlilər suvarma suyuna görə bəhrə, maldarlar otlağa görə çobanbəyi, sənətkar və tacirlər tamğa, xristian əhali isə cizyə vergisi ödəyirdi.
Padşah titulunu Şirvan başçısının tituluyla qarışdırmayın: Baharlı və Bayandurlu hökmdarları 'padşah', Şirvanın başçısı isə 'şah' adlanırdı.
Malcəhəti bəhrə və çobanbəyi ilə qarışdırmayın: malcəhət məhsula, bəhrə suvarma suyuna, çobanbəyi isə otlağa görə alınırdı.
Həsən padşahın ordunu odlu silahla təchiz etmə cəhdini nailiyyət kimi yazmayın - mətndə bu işdə ciddi uğur qazanılmadığı bildirilir.
Bakı yalnız XV əsrin İKİNCİ yarısında başlıca limana çevrilmişdir, bütün əsr boyu yox.
Qaydalar
- 1XV əsrdə Azərbaycanın böyük hissəsində əvvəl Baharlı, sonra Bayandurlu sülaləsi hökmranlıq etmiş, ölkə paytaxt Təbrizdən idarə olunmuşdur.
- 2Dövlət idarəçiliyində padşahdan sonra sırasilə əmir-əl-ümərə (ordunun baş komandanı), sədr-əzəm (ruhanilərin başçısı) və baş vəzir dururdu.
- 3Soyurqal - hərbi xidmət müqabilində yarımköçmə əyanlara verilən, vergidən azad irsi torpaq idi.
- 4Əhalidən malcəhət (məhsula görə), bəhrə (suvarma suyuna görə), çobanbəyi (otlağa görə), tamğa (sənətkar-tacirdən) və cizyə (xristian əhalidən) vergiləri toplanırdı.
- 5Həsən padşahın hazırlatdığı 'Qanunnamə'yə görə əsas vergi olan malcəhət məhsulun beşdə biri qədər müəyyən edilmişdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir