hist7-az-20· Vahid Azərbaycan uğrunda· ~13 dəq

Qara Yusif və varisləri

Baharlı sülaləsinin (Qaraqoyunlu dövləti) yaranması, Qara Yusifin, İsgəndərin və Cahan şahın hakimiyyəti.

Bu dərs Azərbaycanda Baharlı sülaləsinin (ümumi tarixdə Qaraqoyunlu dövləti adlanır) yaranmasından və inkişafından bəhs edir. Monqol yürüşləri zamanı Şərqi Anadoluya köç edən qaraqoyunlu tayfalarına Baharlı nəslindən Bayram Xoca, sonra oğlu Qara Məhəmməd (1380-1389) rəhbərlik etmişdir. Qara Məhəmmədin oğlu Qara Yusif 1410-cu ildə Cəlairi Sultan Əhmədi məğlub edərək Azərbaycanda Baharlı sülaləsinin hakimiyyətini qurmuşdur, sonra isə Şirvanşah I İbrahimi 1412-ci ildə Kür çayı sahilindəki döyüşdə məğlub edib əsir götürmüş, ancaq təbrizlilərin xahişi və fidyə ödənməsindən sonra onu azad etmişdir. Qara Yusifin 1420-ci ildə vəfatından sonra hakimiyyət oğlu İsgəndərə, o məğlub olduqdan sonra isə kiçik oğlu Cahan şaha keçmişdir. Cahan şah Şahruxun ölümündən sonra müstəqilləşərək dövləti hərbi islahatlarla möhkəmləndirmiş, İranın mərkəzi və şərq əyalətlərini tutmuşdur. Lakin XV əsrin 60-cı illərində daxili çəkişmələr və iri əyanların özbaşınalığı sülalənin hakimiyyətini zəiflətmişdir.

📌Nümunə

Məsələn: Cahan şah 1459-cu ildə Heratda Teymuri hökmdarı Əbu Səidlə barışıq bağlayaraq Azərbaycana dönmüş və orada baş qaldıran qiyamı yatırmışdır.

Əsas terminlər

Baharlılar — Van gölü ətrafında və Ərcişdə yaşayan qaraqoyunlu tayfalarına başçılıq edən, Bayram Xocanın nəslindən olan sülalə; XV əsrdə Azərbaycanda hakimiyyət qurmuşdur.
Qara Yusif — Baharlı sülaləsinin 1410-cu ildə Cəlairi Sultan Əhmədi məğlub edərək Azərbaycanda hakimiyyətini quran hökmdarı (1389-1420).
İsgəndər — Qara Yusifin oğlu, 1421-ci ildə Alaşkerd vadisində Şahruxla döyüşüb məğlub olan hökmdar (1420-1436).
Alaşkerd döyüşü — İsgəndərin hərbi dəstələrinin 1421-ci ildə Şahruxun üstün qüvvələri qarşısında üç günlük vuruşmadan sonra məğlub olduğu döyüş.
I Xəlilullah — Şahruxla görüşüb onunla hərbi ittifaq bağlayan Şirvanşah.
Cahan şah — Qara Yusifin kiçik oğlu, 1435-ci ildə Şahrux tərəfindən Azərbaycanı idarə etməyə təyin edilən, 1447-ci ildən müstəqil siyasət yeridən Baharlı hökmdarı (1436-1467).
Baharlı sülaləsinin xronologiyası
TarixHadisə
1380-1389Qara Məhəmmədin dövründə mərkəzi feodal hakimiyyəti yarandı
1410-cu ilQara Yusif Sultan Əhmədi məğlub edərək Baharlı sülaləsinin hakimiyyətini qurdu
1412-ci ilQara Yusif Şirvanşah I İbrahimi Kür çayı sahilindəki döyüşdə məğlub etdi
1420-ci ilQara Yusif Şahruxla mübarizəyə gedərkən yolda vəfat etdi
1421-ci ilİsgəndər Alaşkerd vadisində Şahruxa məğlub oldu
1435-ci ilŞahrux Cahan şahı Azərbaycanı idarə etməyə təyin etdi
1459-cu ilCahan şah Heratda Əbu Səidlə barışıq bağladı
1467-ci ilCahan şah Bayandurlu üzərinə hərbi yürüş etdi

Yalnız dərsin səhifələrində göstərilən tarixlər əsasında qurulmuşdur.

Baharlı hökmdarları
HökmdarHakimiyyət dövrüƏsas fəaliyyəti
Qara Yusif1389-1420Sultan Əhmədi məğlub edib Baharlı hakimiyyətini qurdu, güclü atlı qoşun yaratdı
İsgəndər1420-1436Alaşkerd vadisində Şahruxa məğlub oldu
Cahan şah1436-1467Hərbi islahat keçirib müstəqil siyasət yeritdi, İranın mərkəzi və şərq əyalətlərini tutdu
Həsənəli1467-1468Baharlı sülaləsinin nümayəndələri cədvəlində Cahan şahdan sonra göstərilən sonuncu hökmdar oldu

Qara Yusif, İsgəndər və Cahan şah — bir sülalənin üç hökmdarı.

✎Xronoloji ardıcıllığın müəyyən edilməsi: Qara Yusifdən Cahan şaha qədər
  1. 1Addım 1: 1410-cu ildə Qara Yusif Sultan Əhmədi məğlub edib Baharlı sülaləsinin hakimiyyətini qurdu.
  2. 2Addım 2: 1420-ci ildə Qara Yusif Şahruxla mübarizəyə gedərkən yolda xəstələnib öldü.
  3. 3Addım 3: 1421-ci ildə oğlu İsgəndər Alaşkerd vadisində Şahruxa məğlub oldu.
  4. 4Addım 4: 1435-ci ildə Şahrux Qara Yusifin kiçik oğlu Cahan şahı Azərbaycanı idarə etməyə təyin etdi.
  5. 5Nəticə: Beləliklə, hakimiyyət Qara Yusifin ölümündən sonrakı xaosdan çıxaraq son nəticədə Cahan şaha keçdi.
✎Səbəb-nəticə zəncirinin qurulması: Cahan şah necə müstəqilləşdi?
  1. 1Fakt: 1435-ci ildə Şahrux Cahan şahı Azərbaycanı idarə etməyə təyin etdi, bu isə Şahruxdan asılılıq demək idi.
  2. 2Addım 1: 1447-ci ildə Şahrux öldü.
  3. 3Addım 2: Bundan sonra Cahan şah müstəqil siyasət yeritməyə başladı, hərbi islahat keçirib orduda intizam yaratdı.
  4. 4Nəticə: Beləliklə, Şahruxun ölümü Cahan şahın Azərbaycanda tam müstəqil hökmdara çevrilməsinə səbəb oldu.
🚫Tez-tez səhv

Bəzi şagirdlər Cahan şahı Baharlı sülaləsinin banisi hesab edir; əslində banisi Qara Yusifdir (1410-cu il), Cahan şah isə sülaləni sonradan möhkəmləndirmişdir.

🚫Tez-tez səhv

Qara Yusiflə oğlu İsgəndəri qarışdırmayın: Qara Yusif Sultan Əhmədi məğlub edib hakimiyyəti qurmuş, İsgəndər isə 1421-ci ildə Alaşkerd vadisində Şahruxa məğlub olmuşdur.

⚠️Diqqət

Diqqət: Qara Yusif 1420-ci ildə döyüşdə deyil, Şahruxa qarşı yürüş yolunda xəstələnərək vəfat etmişdir.

💡Qeyd

Yadda saxla: Cahan şah 1447-ci ilə qədər Şahruxun təyin etdiyi hökmdar kimi fəaliyyət göstərmiş, yalnız Şahruxun ölümündən sonra müstəqil siyasət yeritməyə başlamışdır.

Qaydalar

  1. 1Baharlı sülaləsi 1410-cu ildə Qara Yusifin Təbriz yaxınlığındakı döyüşdə Cəlairi Sultan Əhmədi məğlub etməsi ilə Azərbaycanda hakimiyyətə gəlmişdir.
  2. 2Qara Yusifdən sonra hakimiyyət ardıcıl olaraq oğlu İsgəndərə (1420-1436), sonra kiçik oğlu Cahan şaha (1436-1467) keçmişdir.
  3. 3Baharlı hökmdarları hakimiyyətləri boyunca Teymuri dövləti ilə – əvvəlcə Şahrux, sonra Əbu Səidlə – daim mübarizə aparmışlar.
  4. 4Cahan şah Şahruxun 1447-ci ildə ölümündən sonra müstəqil siyasət yeritmiş, hərbi islahatla orduda intizam yaratmış, XV əsrin 50-ci illərində İranın mərkəzi və şərq əyalətlərini tutmuşdur.
  5. 5Baharlı sülaləsinin hakimiyyəti XV əsrin 60-cı illərində daxili çəkişmələr və iri əyanların özbaşınalığı nəticəsində zəifləmişdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq