XIII–XIV əsrlərdə mədəniyyətin inkişafı
Elxanilər dövründə elm, təhsil, ədəbiyyat, memarlıq və sənətin inkişafı: Nəsirəddin Tusi və Fəzlullah Rəşidəddinin xidmətləri.
Monqol yürüşləri Azərbaycanda mədəniyyətin inkişafına ağır zərbə vursa da, onun tərəqqisini dayandıra bilmədi. XIII əsrdə şəhərlərin dağıdılması və məscidlərin məhv edilməsi elmə mənfi təsir göstərsə də, XIII əsrin sonunda Qazan xanın islamı rəsmən qəbul etməsi məscid və mədrəsələrin bərpasına səbəb oldu. 1259-cu ildə Nəsirəddin Tusi Marağada rəsədxana yaratdı; bu rəsədxana tezliklə 100-dən çox alimin çalışdığı, 'Marağa akademiyası' adlanan elm mərkəzinə çevrildi. Tusi 'Zic-Elxani', 'Təhriri-Öqlidis' və 'Əxlaqi-Nasiri' əsərlərinin müəllifidir. XIV əsrin əvvəlində Fəzlullah Rəşidəddin Təbrizdə Rəbi-Rəşidi ali mədrəsəsini, Şəfa evini yaratdı və 'Cəmi-ət-təvarix' tarixi əsərini yazdı. Coğrafiyada Əbdürrəşid Bakuvi, fəlsəfədə Mahmud Şəbüstəri, dilçilikdə Naxçıvani ailəsi tanındı. Bu dövrdə Təbriz memarlıq məktəbi yarandı, Abşeronda Ramana, Nardaran, Mərdəkan qalaları, Təbrizdə isə Əlişah məscidi inşa edildi. Ədəbiyyatda İzzəddin Həsənoğlu, hürufilikdə Fəzlullah Nəimi və İmadəddin Nəsimi, musiqidə Səfiəddin Urməvi şöhrət qazandı. Xalçaçılıq və miniatür sənəti Təbrizdə yüksək səviyyəyə çatdı.
Məsələn: Nəsirəddin Tusi 1259-cu ildə Marağada rəsədxana yaratmış və orada 100-dən çox alim elmi araşdırmalar aparmışdır.
Əsas terminlər
| Dövr | Hadisə |
|---|---|
| 1259 | Nəsirəddin Tusinin Marağada rəsədxana yaratması |
| XIV əsrin əvvəli | Fəzlullah Rəşidəddinin Təbrizdə Rəbi-Rəşidi ali mədrəsəsini yaratması |
| XIV əsrin əvvəli | Fəzlullah Rəşidəddinin Təbrizdə Şəfa evini yaratması |
| 1319 | Yusif ibn Əhmədin bədii naxışlı kasa hazırlaması |
| 1399 | Əbdüləziz ibn Şərafəddinin Xoca Əhməd Yəsəvi məscidi üçün tiyan düzəltməsi |
Dərsdə keçilən tarixlər yalnız mətndə göstərilən illər üzrə verilir.
| Şəxsiyyət | Sahə | Əsas nailiyyat |
|---|---|---|
| Nəsirəddin Tusi | Astronomiya | Marağa rəsədxanası, 'Zic-Elxani' |
| Fəzlullah Rəşidəddin | Tarix | 'Cəmi-ət-təvarix' əsəri, Rəbi-Rəşidi mədrəsəsi |
| Əbdürrəşid Bakuvi | Coğrafiya | Bakı və Azərbaycan şəhərləri haqqında məlumatlar |
| Mahmud Şəbüstəri | Fəlsəfə | Fəlsəfəyə aid dəyərli əsərlər |
| İzzəddin Həsənoğlu | Ədəbiyyat | Azərbaycan dilində ilk şeirin müəllifi |
| Səfiəddin Urməvi | Musiqi | Musiqinin səslər sistemi nəzəriyyəsinin əsasını qoyması |
Monqol dövründə fərqli sahələrdə çalışmış görkəmli şəxslər.
- 1Fakt: Monqol yürüşləri Azərbaycanın şəhər həyatına sarsıdıcı zərbə vurdu, məscidlər dağıdıldı.
- 2Addım 1: Bununla belə, Elxani hökmdarlarının dövründə 1259-cu ildə Nəsirəddin Tusi Marağada rəsədxana yaratdı.
- 3Addım 2: Bu rəsədxana tezliklə 100-dən çox alimin çalışdığı yüksək səviyyəli elm mərkəzinə çevrildi.
- 4Addım 3: XIV əsrin əvvəlində Fəzlullah Rəşidəddin Təbrizdə ali mədrəsə və Şəfa evi yaratmaqla bu ənənəni davam etdirdi.
- 5Nəticə: Beləliklə, monqol yürüşlərinin zərbəsinə baxmayaraq, Azərbaycanda elm və təhsil mərkəzləri yenidən canlandı.
- 1Addım 1: Əvvəlcə 1259-cu ildə Nəsirəddin Tusi Marağada rəsədxana yaratdı.
- 2Addım 2: Sonra Tusi 'Zic-Elxani' və 'Təhriri-Öqlidis' əsərlərini yazdı.
- 3Addım 3: XIV əsrin əvvəlində Fəzlullah Rəşidəddin Təbrizdə Rəbi-Rəşidi ali mədrəsəsini və Şəfa evini yaratdı.
- 4Addım 4: Elə həmin dövrdə Fəzlullah Rəşidəddin monqol dövrünə həsr olunmuş 'Cəmi-ət-təvarix' əsərini yazdı.
Nəsirəddin Tusi ilə Fəzlullah Rəşidəddini qarışdırmayın: Tusi Marağa rəsədxanasını quran astronom və riyaziyyatçıdır, Fəzlullah Rəşidəddin isə Təbrizdə ali mədrəsə və Şəfa evi yaradan, 'Cəmi-ət-təvarix' əsərinin müəllifi olan dövlət xadimidir.
Marağa rəsədxanasının tikildiyi əsri qarışdırmayın: XII və ya XIV əsr deyil, məhz XIII əsrdir (1259-cu il).
Fəzlullah Nəimini İmadəddin Nəsimi ilə qarışdırmayın: Nəimi hürufiliyin nəzəri əsasını 'Cavidannamə' əsərində şərh etdi, Nəsimi isə onun layiqli davamçısı olub Azərbaycan dilində divan yaratdı.
Diqqət: İzzəddin Həsənoğlu Azərbaycan dilində zəmanəmizə qədər çatmış ilk şeirin müəllifidir, ilk hürufi şair deyil — hürufilik XIV əsrdə Fəzlullah Nəimi ilə başladı.
Yadda saxla: Səfiəddin Urməvi musiqinin səslər sistemi nəzəriyyəsinin əsasını qoydu, onun işini isə XIV əsrin sonu-XV əsrin əvvəlində Əbdülqadir Marağayi davam etdirdi.
Qaydalar
- 1Monqol yürüşləri Azərbaycanda mədəniyyətin inkişafına ağır zərbə vursa da, onun tərəqqisini tam dayandıra bilmədi; Elxani hökmdarları dövründə mədəni həyat yenidən canlandı.
- 21259-cu ildə Nəsirəddin Tusinin Marağada qurduğu rəsədxana qısa müddətdə 100-dən çox alimin çalışdığı, mənbələrdə 'Marağa akademiyası' adlanan yüksək səviyyəli elm mərkəzinə çevrildi.
- 3XIV əsrin əvvəlində Fəzlullah Rəşidəddin Təbrizdə həm Rəbi-Rəşidi ali mədrəsəsini, həm də Dar üş-şəfa – Şəfa evini yaratdı və özü 'Cəmi-ət-təvarix' tarixi əsərinin müəllifi oldu.
- 4Coğrafiya sahəsində Əbdürrəşid Bakuvi, fəlsəfədə Mahmud Şəbüstəri, dilçilikdə Məhəmməd və Hindişah Naxçıvani bu dövrün tanınmış Azərbaycan alimləri idilər.
- 5XIII əsrdən etibarən Azərbaycan türkcəsində poeziya inkişaf etdi: İzzəddin Həsənoğlu ilk şeirin müəllifi sayılır; XIV əsrdə isə Fəzlullah Nəimi hürufilik cərəyanının nəzəri əsasını 'Cavidannamə' əsərində şərh etdi, İmadəddin Nəsimi isə onun layiqli davamçısı oldu.
- 6XIII–XIV əsrlərdə memarlıq (Abşeron qalaları, Təbrizin Əlişah məscidi), musiqi (Səfiəddin Urməvi) və tətbiqi sənət (xalçaçılıq, miniatür, metalişləmə) sahələrində yaradılan nümunələr bu gün dünya muzeylərini bəzəyir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir